Abstynencja jest najlepszym rozwiązaniem, jednak metoda ograniczania picia może być w pewnych przypadkach etapem w drodze do rezygnacji z alkoholu. Jak promować ją w gminach?
Większość osób niewłaściwie używających alkoholu nie wykazuje pełnego uzależnienia, ale pije w sposób problemowy – ryzykowny bądź szkodliwy. Ich liczbę szacuje się na kilka milionów, a osób z uzależnieniem – na około 600 tysięcy[1]. W stosunku do osób pijących problemowo należy stosować niekiedy inne niż oparte na abstynencji metody leczenia. Abstynencja jest najlepszym rozwiązaniem, ale ograniczanie picia może być w pewnych przypadkach skuteczne lub być etapem w drodze do rezygnacji z alkoholu. Gminy powinny wspierać i promować wszelkie metody walki z nałogiem i kierować je do grup, w których uzyskano potwierdzenie ich skuteczności[2].
Ograniczenie picia czy abstynencja?
Od lat 60. XX wieku regularnie powracał temat „kontrolowanego picia” (możliwości ograniczenia picia) przez osoby niewłaściwie używające alkoholu, budząc za każdym razem emocje i dyskusje. Podstawowe modele uzależnienia i wynikające z nich sposoby terapii zakładały – za Elvinem Mortonem Jellinkiem, amerykańskim fizjologiem i badaczem problemu uzależnienia od alkoholu[3] – iż nadmierne picie jest chorobą nieuleczalną, charakteryzującą się nieodwracalną utratą kontroli nad spożyciem. Konieczna jest więc dożywotnia abstynencja.
Warto zauważyć, że badania Jellinka dotyczyły tylko osób z głębokim uzależnieniem, a w takim przypadku programy ograniczenia picia nie są zalecane. Współcześnie problemy związane z piciem, zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób ICD-11, rozpatruje się jako kontinuum, na którym można umieścić picie ryzykowne, szkodliwe oraz uzależnienie. Takie podejście wymaga poszukiwania innych niż tradycyjne metod pomocy i leczenia. Dotychczasowa niska skuteczność leczenia odwykowego opartego na całkowitej abstynencji (20–30 proc.) również wskazuje na konieczność stosowania także innego podejścia do problemu picia. Czyli jego ograniczania[4].
Na czym polega metoda ograniczania picia?
W Polsce Program Ograniczania Picia (POP) jest rekomendowany przez KCPU (wcześniej PARPA) od 2016 roku, do realizacji w ośrodkach terapeutycznych. Program polega na wypracowaniu (wspólnie z terapeutą) zdyscyplinowanego wzorca picia alkoholu, ograniczonego pod względem ilości, częstości, miejsca i czasu. W programie nie ustala się docelowej ilości wypijanego alkoholu, ale granice, których nie można przekroczyć. Abstynencja jest określana jako cel optymalny[5]. W Polsce opracowano specjalną, anonimową, bezpłatną aplikację i platformę E-POP. Jej użytkownikami są najczęściej osoby w wieku 30–49 lat, porównywalnie kobiety i mężczyźni, z których ponad 70 proc. dodatkowo podejmuje pracę z terapeutą. Szacuje się, że jedna na trzy osoby z korzystających ma szansę na ograniczenie picia[6].
Potwierdzenie skuteczności
Wyniki badań dowodzą, że:
- dla osób o mniejszym stopniu uzależnienia (krótszy okres trwania, mniej nasilone zespoły abstynencyjne, mniejsze straty z powodu picia), z realnym wsparciem społecznym i aktywnością zawodową, ograniczenie picia może być dobrym rozwiązaniem, jednak w przypadku osób z ciężkim uzależnieniem korzystniejszym celem jest abstynencja[7];
- udało się też uzyskać wyniki potwierdzające skuteczność metody ograniczania picia w dłuższych okresach (10 lat). Jak udowodniono, zarówno osoby o umiarkowanym, jak i dużym spożyciu alkoholu, po terapii ograniczania picia mogą osiągnąć stabilizację zdrowotną, społeczną i psychiczną[8];
- wykazano również stabilność redukcji ryzykownego spożywania alkoholu i związek między obniżeniem ilości wypijanego alkoholu a funkcjonowaniem przez 3 lata po leczeniu. Jak pokazały badania, po zakończeniu leczenia i po ukończeniu 3-letniej obserwacji, większość uczestników utrzymała redukcję ryzykownego spożywania alkoholu o dwa poziomy, przy wyjściowo stwierdzonym średnim, wysokim lub bardzo wysokim poziomie picia[9];
- w innym badaniu pacjenci objęci leczeniem ukierunkowanym na abstynencję i picie kontrolowane osiągnęli podobne rezultaty poprawy funkcjonowania społecznego, bez względu na nasilenie stopnia zaburzenia używania alkoholu[10].
Przegląd badań wskazuje, że efektywność obu metod leczenia (abstynencja i ograniczanie picia) jest zbliżona i z tego powodu programy oferujące naukę ograniczania picia powinny być traktowane jako opcja terapeutyczna[11].
Dla kogo jest POP?
Z powyżej cytowanych badań wynika, że POP może być szczególnie skuteczny – i powinien być proponowany – zwłaszcza dla:
- osób pijących ryzykownie i szkodliwie, zwłaszcza młodych dorosłych. Jest oczywiste, że osoby niemające pełnych objawów uzależnienia i nieodczuwające silnie jego skutków, nie przyjmą celu, jakim miałaby być dożywotnia abstynencja. Mogą natomiast pracować nad ograniczeniem picia. Program może być atrakcyjny dla osób, które mają niechętny stosunek do grup samopomocy AA i mówienia o sobie jako o „alkoholikach”. Ważne, by zachować ostrożność, proponując POP osobom z rodzin z problemem alkoholowym, gdzie utrwalone wzorce picia mogą utrudniać jego ograniczanie;
- wysoko funkcjonujących alkoholików (HFA). Dość liczną grupę wśród pijących problemowo (ok. 19 proc.) stanowią osoby wysokofunkcjonujące, którym szczególnie trudno dostrzec zagrożenie. Wymagają one wczesnej interwencji, by ich problem z piciem nie przekształcił się z ryzykownego w szkodliwe lub w pełnoobjawowe uzależnienie[12].Osoby nadmiernie pijące, wysokofunkcjonujące w życiu zawodowym i społecznym to liczna grupa balansująca nieraz długie lata pomiędzy ryzykownym a szkodliwym piciem. Mają wysoką tolerancję na alkohol i znacznie większe możliwości kontroli picia niż inne grupy osób niewłaściwie pijących: potrafią robić przerwy w używaniu alkoholu, w towarzystwie ograniczają liczbę wypitych drinków, często piją ze znajomymi w weekendy lub w samotności. Bez odpowiedniego wsparcia, z czasem mogą doświadczać konsekwencji picia, a także nierzadko głębokiego uzależnienia[13]. Dotyczy to nie tylko kojarzonej niekiedy z HFA grupy artystów (muzyków, aktorów), ale także osób na wysokich stanowiskach, które rozładowują stresy przy pomocy alkoholu. Sporą grupę (ok. 40 proc.) stanowią tu kobiety. Takim osobom zwykle zależy na utrzymaniu pozytywnego wizerunku. Gdy z czasem zaczynają doświadczać skutków picia, np. zdrowotnych, rodzinnych czy zawodowych, jest oczywiste, że w większym stopniu akceptowalne będzie dla nich ograniczanie picia, nie zaś udział w tradycyjnej terapii, zakładającej abstynencję i dającej łatkę „alkoholika”;
- osób z uzależnieniem.Na podstawie wyników powyższych badań, POP może być kierowany także do osób z uzależnieniem, które z różnych przyczyn nie są gotowe przyjąć abstynencji jako celu i nie zgadzają się z etykietką „alkoholika”. Dla takich osób program ograniczenia picia może być opcją zmniejszenia szkód spowodowanych nadmiarowym używaniem alkoholu lub sposobem przekonania się, czy kontrola picia jest możliwa. Można przy tym przyjąć abstynencję jako cel ostateczny – nie będzie ona odbierana jako narzucona przez terapeutę, ale jako życiowa konieczność (samodzielnie wybrany i osobiście wynegocjowany cel ma większą szansę na realizację niż cel narzucony).
Od ograniczania do abstynencji
Wiele osób stosujących POP decyduje się na zaprzestanie picia w trakcie leczenia, ponieważ ciągłe kontrolowanie ilości wypijanego alkoholu i okoliczności z tym związane stają się dla nich zbyt uciążliwe. Jest też grupa pacjentów, którzy potrafią sprostać wyzwaniom ograniczenia picia, ale w konsekwencji mają złe samopoczucie. Jeśli spożywanie ograniczonej ilości alkoholu nie przynosi oczekiwanego efektu (ze względu na wysoką tolerancję), a jedynie negatywne konsekwencje w postaci większego poczucia głodu, wyrzutów sumienia i dyskomfortu, może to skłaniać do całkowitej abstynencji. Oznacza to, że część z tych, którzy na początku decydują się na ograniczenie picia, może zmienić cel w czasie leczenia cel i wybiera abstynencję z własnej woli. Pacjenci, którzy przeszli etap ograniczania spożywania alkoholu, wydają się być bardziej zaangażowani w leczenie. Terapeuci zauważają również, że tacy pacjenci bardziej realistycznie widzą możliwość pełnej rezygnacji z alkoholu. Okazuje się że 65 proc. pacjentów poddawanych POP ostatecznie zdecydowało się na zaprzestanie picia[14].
W przypadku, gdy pacjenta nie można zakwalifikować do terapii POP lub nie osiąga on zakładanych celów, pozostaje zaproponowanie mu programu ukierunkowanego na abstynencję lub redukcję szkód. Zakłada się, że jeżeli pacjent przez 6 tygodni nie odnosi sukcesów w programie ograniczania picia, należy podjąć próby zmotywowania go do abstynencji, poprzez dialog motywujący oraz ukierunkowanie na zmianę przekonań i modyfikację zachowania.
Działania gmin
KCPU rekomenduje działania, które będą odpowiedzią na problem picia ryzykownego i szkodliwego: wdrażanie do podstawowej opieki zdrowotnej procedury rozpoznawania i krótkiej interwencji wobec osób pijących problemowo, finansowanie szkoleń dla lekarzy i pielęgniarek, zakup materiałów edukacyjnych, finansowanie wsparcia konsultanta ds. uzależnień lub lekarza edukatora, badań przesiewowych, stworzenie mechanizmu finansowego, który motywowałby lekarzy do prowadzenia tego typu działań[15]. W gminach konieczna jest promocja metody ograniczania picia i aplikacji E-POP[16].
Trzeba pamiętać, że nie jest to klasyczna „kampania antyalkoholowa”, tylko bardziej precyzyjna interwencja dla osób, które nie chcą lub nie muszą całkowicie przestać pić, ale chcą odzyskać kontrolę. Co jest ważne?
- osadzenie POP w polityce lokalnej – włączenie metody do gminnego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, powiązanie z innymi działaniami zgodnymi z wytycznymi KCPU;
- uzasadnienie POP jako bardziej „akceptowalnego społecznie” niż wymóg abstynencji;
- promocja powinna być kierowana zarówno do osób niewłaściwie używających alkoholu, ich rodzin oraz instytucji pomocowych i leczniczych, ośrodków uzależnień
– w stosunku do grup docelowych: młodzi dorośli, osoby pracujące (wysokofunkcjonujące i pijące szkodliwie),
– pracowników służby zdrowia, psychologów, terapeutów, pracowników GOPS, MOPS, dużych, lokalnych zakładów, firm, centrów aktywności (kluby, kawiarnie);
- istotne jest używanie właściwego języka wobec poszczególnych grup odbiorców. W komunikatach do grup docelowych należy unikać słów: „uzależnienie”, „leczenie”. Stosować raczej: „odzyskanie kontroli”, „świadome picie”, „redukcja szkód”. W tym przypadku szczególnie trzeba unikać nacisku i moralizowania („musisz ograniczyć picie”) na rzecz storytellingu (opowiadania historii przy pomocy filmu czy opisu);
- warto prowadzić kampanie lokalne: plakaty, ulotki, spotkania edukacyjne dla mieszkańców, dotyczące POP. Konieczna jest ostrożność, formułowanie haseł raczej w postaci: „Czy ograniczanie picia jest dla mnie?” niż: „Nie musisz przestawać, możesz ograniczyć”. Kampanie warto prowadzić na profilach społecznościowych gminy i na lokalnych portalach;
- w przypadku instytucji można zaproponować np. warsztaty „zarządzania stresem i alkoholem” czy anonimowe konsultacje;
- w przypadku lekarzy trzeba nastawić się na opór („to nie jest leczenie”) i konieczność informacji czy szkoleń o potwierdzonej skuteczności POP w stosunku do wybranych grup;
- w przypadku psychologów czy specjalistów ds. uzależnień program ograniczania picia musi być promowany jako konkretna usługa, np. 6–10 spotkań z terapeutą, cele: limit tygodniowy, zachowanie dni bez alkoholu, wykorzystanie aplikacji POP;
- przykładowy schemat kampanii:
– szkolenia dla kadr,
– przygotowanie materiałów promocyjnych,
– start kampanii lokalnej, uruchomienie zapisów specjalistów do programu oraz anonimowych (internetowych) dla osób pijących, współpraca z POZ
– monitoring efektów (wskaźniki skuteczności: liczba zgłoszeń, utrzymanie w programie, redukcja spożycia).
Zwiększenie liczby osób próbujących i radzących sobie z problemem alkoholowym to główny cel wdrażania w gminach programu ograniczania picia. Jest on odpowiedzią na poszerzony obszar działań gmin w zakresie niewłaściwego używania alkoholu.
Agata Sierota
[1] Malczewski J., Jabłoński A. (2023). Raport 2023. Uzależnienia w Polsce. KCPU, Warszawa.
[2] KCPU (2025). Rekomendacjedo realizowania i finansowania gminnychprogramów profilaktyki i rozwiązywaniaproblemów alkoholowychoraz przeciwdziałania narkomanii w 2026 roku. KCPU, Warszawa.
[3] Cierpiałkowska L., Chodkiewicz J. (2020). Uzależnienie od alkoholu. Oblicza problemu. PWN, Warszawa.
[4] Cierpiałkowska L., Chodkiewicz J. (2020), tamże.
[5] https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2022/11/pop-zalecenia.doc (dostęp 7.04.2026).
[6] Bętkowska-Korpała B. i in. (2020). Podręcznik e-POP dla terapeutów uzależnień. PARPA, Warszawa.
[7] Teesson M., Degenhardt L., Hall W. (2005). „Uzależnienia: modele kliniczne i techniki terapeutyczne”, GWP, Gdańsk.
[8] Witkiewitz K, Wilson A.D., Roos C.R., Swan J.E., Votaw V.R., Stein E.R. (2021). Can Individuals with Alcohol Use Disorder Sustain Non-Abstinent Recovery? Non-Abstinent Outcomes 10 Years After Alcohol Use Disorder Treatment. Journal of Addiction Medicine 15(4): 303-10
[9] Witkiewitz K., Kranzler H.R., Hallgren K., Hasin D., Aldridge A., Zarkin G. (2021). Stability of Drinking Reductions and Long-term Functioning Among Patients with Alcohol Use Disorder. Journal of General Internal Medicine 36: 404-12.
[10] Henssler J., Mueller M., Carreira H., Bschor T., Heinz A., Baethge C. (2020). Controlled drinking-non-abstinent versus abstinent treatment goals in alcohol use disorder: a systematic review, meta-analysis and meta-regression. Addiction 116(8): 1973-87
[11] Górniak A., Hanke W. (2023). Controlled drinking as an alternative to abstinence. Alcoholism and Drug Addiction/Alkoholizm i Narkomania. 36(2):65-80.
[12] Sierota A. (2024). Problem osób wysoko funkcjonujących, nadmiernie używających alkoholu HFA. https://www.strategiejst.pl/2024/07/18/problem-osob-wysoko-funkcjonujacych-nadmiernie-uzywajacych-alkoholu-hfa/ (dostęp 14.03.2026).
[13] Zaworska-Nikoniuk D. (2021). Alkoholicy wysokofunkcjonujący – trudności diagnostyczne, charakterystyka i modele leczenia, Resocjalizacja Polska, tom 22, 205-225.
[14] Cierpiałkowska L., Chodkiewicz J. (2020), tamże.
[15] KCPU (2025), tamże.
[16] Ruszpel M. (2024). Program ograniczania picia – metoda, o której mało kto wie. https://www.strategiejst.pl/2024/05/07/program-ograniczania-picia-alternatywa-o-ktorej-malo-kto-wie/ (dostęp 7.04.2026)