Pomimo popularyzacji wiedzy na temat uzależnień behawioralnych, wielu rodziców, uprawiając hazard czy nadmiernie korzystając z mediów cyfrowych, nie zdaje sobie sprawy z negatywnego wpływu takich działań na życie rodziny, zwłaszcza na dzieci. Konieczna jest tu edukacja, tymczasem z danych KCPU wynika, że wiele gmin nie podejmowało w ostatnich latach wystarczających działań w kwestii uzależnień behawioralnych. Czas to zmienić.
Formalne istnienie nałogów behawioralnych zostało potwierdzone dopiero w 2013 roku, za sprawą publikacji piątej rewizji klasyfikacji DSM i włączenia hazardu do kategorii zaburzeń i nałogów. Inne uzależnienia behawioralne dotyczą m.in. mediów cyfrowych (internetu i smartfona), zakupów, pracy czy seksu. Każdy z tego typu nałogów ma swoją specyfikę, ale każdy może prowadzić do negatywnych konsekwencji, takich jak pogorszenie zdrowia psychicznego (depresja, zaburzenia lękowe), konflikty rodzinne czy obniżenie efektywności pracy)[1]. Do podstawowych kryteriów uzależnień behawioralnych należą:
- zaabsorbowanie – określone zachowanie zaczyna dominować nad pozostałymi, staje się najważniejszą aktywnością;
- modyfikacja nastroju – zachowanie służy do radzenia sobie z negatywnymi emocjami i problemami;
- tolerancja – rosnące zapotrzebowanie na nałogową czynność (wydłużanie częstości/czasu jej trwania), aby odczuć poprawę nastroju;
- symptomy odstawienne – objawy psychiczne i/lub fizyczne w przypadku utrudnienia lub uniemożliwienia wykonania pożądanego zachowania (poirytowanie, smutek czy drżenie rąk);
- konflikty – rozdźwięk pomiędzy osobą a jej najbliższym otoczeniem, np. rodziną czy przyjaciółmi, pomiędzy osobą a jej aktywnościami, np. pracą, nauką czy zainteresowaniami, konflikt wewnętrzny, czyli przeżywanie negatywnych emocji na skutek angażowania się w dane zachowanie (które z czasem przestaje poprawiać nastrój) lub na skutek subiektywnego wrażenia utraty kontroli nad nim;
- nawroty – tendencja do powtarzania tych samych lub podobnych wzorców nałogowych zachowań po okresach całkowitego lub częściowego ich braku.
Podobnie, jak w przypadku uzależnień od substancji psychoaktywnych, uzależnienia behawioralne prowadzą do negatywnych konsekwencji nie tylko dla osoby z uzależnieniem, ale także dla jej rodziny, w tym dzieci[2].
Jak uzależnienia behawioralne rodziców wpływają na dzieci?
Rodzice są wzorem zachowań dla potomstwa, a nadmiarowe zaabsorbowanie czynnościami, takimi jak hazard, media cyfrowe czy używanie smartfona sprawia, że wzrasta ryzyko zaniedbania. Czas, który mógłby być poświęcony dziecku, pochłaniają szkodliwe nawyki, a przerwanie ich czy konieczność ograniczenia powodują często zniecierpliwienie czy złość. Dzieci mogą czuć się odrzucone, ich poczucie wartości, dobrostanu psychicznego jest zagrożone. Wzrasta ryzyko, że złe samopoczucie może zwiększać ryzyko szukania ulgi i zapomnienia w nałogowych czynnościach i innych zachowaniach ryzykownych. Behawioralne uzależnienia mogą wpływać na:
- funkcje opiekuńczo-wychowawcze rodziców;
- psychospołeczny rozwój dziecka;
- powielanie zachowań nałogowych przez dziecko;
- zwiększanie skłonności do innych działań ryzykownych[3].
Na podstawie danych przedstawianych przez KCPU[4],[5] oraz przeglądu badań dotyczących wpływu uzależnień behawioralnych na zdrowie i dobrostan dzieci w literaturze zagranicznej[6] można wnioskować, że tego rodzaju uzależnienia rodziców, zwłaszcza patologiczny hazard, kompulsywne korzystanie z mediów cyfrowych, problematyczne używanie smartfonów czy gier, mogą negatywnie wpływać na dzieci. Najsilniejsze dowody wpływu na zdrowie, samopoczucie i zachowania najmłodszych dotyczą uzależnienia rodziców od hazardu; dla uzależnień cyfrowych dowody są raczej pośrednie.
- Zakłócanie więzi rodzic–dziecko i gorsze funkcjonowanie rodzinne
Uzależnienie rodzica (np. hazard) wiąże się z większą niedostępnością emocjonalną, parentyfikacją dzieci i osłabionym poczuciem bezpieczeństwa. Wyniki badań wyraźnie wskazują, że patologiczny hazard ojca (lub obojga rodziców) wywołuje głębokie, negatywne skutki w rozwoju psychicznym, emocjonalnym i społecznym dzieci[7]. - Skutki psychiczne
Dzieci rodziców z problemowym hazardem częściej wykazują:
– niskie poczucie wartości;
– objawy lęku i depresji;
– zaburzenia zachowania;
– problemy z samokontrolą, nadpobudliwością, wycofaniem społecznym oraz wchodzeniem w nałogi (np. alkohol czy narkotyki);
– problemy relacyjne;
– doświadczenia przemocy fizycznej lub psychicznej, także zaniedbania;
– stres z powodu trudności finansowych i sytuacji domowej;
– problemy szkolne;
– poczucie izolacji społecznej;
– większe ryzyko prób samobójczych[8]. - Transmisja pokoleniowa
Choć można zakładać, że wszelkie nałogowe zachowania rodziców mogą mieć modelujący wpływ na zachowania dzieci, wyniki badań wyraźnie potwierdzają wzrost ryzyka uzależnienia od hazardu dzieci osób z problemem hazardowym. Są one od dwóch do czterech razy bardziej narażone w porównaniu ze swoimi rówieśnikami. Regularne granie przez rodzica zwiększa to ryzyko trzykrotnie, a patologiczny hazard – dziesięciokrotnie. Nałogowe granie ojca zwiększa ryzyko problemów hazardowych u dzieci znacznie bardziej niż hazard ze strony matki[9]. - Wpływ uzależnień cyfrowych
Wnioski z badań są takie, że problematyczne używanie technologii przez rodziców może prowadzić do tzw. technoference (technologicznego zakłócania interakcji rodzinnych), niższej responsywności rodzicielskiej i gorszej jakości kontaktu z dzieckiem[10]. Warto tu wspomnieć o zjawisku phubingu rodzicielskiego (z połączenia słów phone – telefon oraz snubbing – lekceważenie), który ma znaczenie dla poczucia samotności i funkcjonowania emocjonalnego dzieci, co potwierdziły wyniki badań, prowadzonych w ramach projektu KCPU[11]. - Uzależnienie od pracy, kompulsywne zakupy
W przypadku innych uzależnień behawioralnych rodziców, jak kompulsywne zakupy czy uzależnienie od pracy, także uzyskano, choć nieco słabsze, korelacje z negatywnymi ich skutkami w odniesieniu do dzieci[12]. Wpływ może być tu bardziej pośredni niż w przypadku uprawiania hazardu przez rodziców. Silne znaczenie ma uczenie destrukcyjnych sposobów łagodzenia napięcia przez nałogowe czynności, modelowanie zachowań konsumpcyjnych[13],[14] i stosunku do pracy. U dzieci rodziców z uzależnieniem od pracy może się pojawiać doświadczenie zaniedbania emocjonalnego[15] oraz skłonność do uzależnienia od uczenia się[16].
Co może zrobić gmina?
Zgodnie z rekomendacjami KCPU gminy mają możliwość finansowania działań, związanych z uzależnieniami behawioralnymi w zakresie szkoleń oraz działań edukacyjno-profilaktycznych. Nie ma jednak możliwości finansowania terapii uzależnień behawioralnych[17]. Jak gminy mogą pomóc rodzicom z uzależnieniem od czynności?
- warto prowadzić testy przesiewowe, pozwalające na identyfikację osób w lokalnej społeczności zagrożonych występowaniem uzależnień behawioralnych (zwłaszcza zaburzeń hazardowych) i wykrycie ich na wczesnym etapie rozwoju, co umożliwia szybkie podjęcie leczenia;
- punkty informacyjno-konsultacyjne nie powinny prowadzić terapii uzależnień behawioralnych, ale zapewnić rodzicom i innym osobom z uzależnieniem bezpłatną konsultację ze specjalistami, informować o możliwościach korzystania z pomocy terapeutycznej, wskazując:
– gdzie znajduje się najbliższa placówka prowadząca terapię uzależnień behawioralnych; pomocny może być link do informatora KCPU o placówkach udzielających pomocy w zakresie uzależnień behawioralnych[18];
– jak znaleźć poradnię internetową online – https://uzaleznieniabehawioralne.pl/ – w której można się zapoznać z testami diagnostycznymi, pozwalającymi określić prawdopodobieństwo własnego problemu oraz materiały odnośnie do uzależnień behawioralnych;
– z jakich bezpłatnych telefonów zaufania można skorzystać:
801 889 880 – Ogólnopolski telefon zaufania dla osób cierpiących z powodu uzależnień behawioralnych i ich bliskich (czynny codziennie w godzinach 17–22)
800 70 22 22 – Centrum wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym (całodobowa linia)
116 123 – Kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych (Instytut Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychicznego),
– jak trafić do grupy samopomocowej dla osób z uzależnieniem od czynności – bezpośrednio lub np. na stronie www.anonimowihazardzisci.org (możliwość pomocy online i telefonicznej);
- w ramach działań informacyjno-edukacyjnych gminy mogą tworzyć podcasty, broszury, plakaty, ulotki dla rodziców i przekazywać je w podczas prowadzonych kampanii lokalnych;
- lokalne działania edukacyjne nie mogą mieć charakteru jednorazowego. Wskazane jest włączanie się w kampanie ogólnopolskie, np. Pierwsze kroki w cyberświecie, i uzupełnianie działań konferencjami, seminariami i szkoleniami dla rodziców z uzależnieniami behawioralnymi;
- warto, jako oddzielny temat lokalnej kampanii, potraktować wpływ zaburzeń związanych z uzależnieniami behawioralnymi rodziców na rozwój dzieci i ryzyko rozwoju u nich zaburzeń behawioralnych, prowadząc działania pod tytułem np. Ja gram, ty grasz, Smartfon mam, a gdzie dziecko? lub Nie warto grać o zdrowie dziecka. Spotkania ze specjalistami uzależnień behawioralnych, warsztaty dla rodziców, zagrożonych lub zmagających się z nałogowymi czynnościami oraz informacje, gdzie szukać pomocy dla siebie, byłyby podstawowymi elementami takich kampanii. Można wykorzystać materiały audiowizualne, prezentując film, przygotowany wcześniej przez nastolatki z lokalnej społeczności, np. pod tytułem: Co widzę, gdy rodzic nie patrzy? lub Oddaj telefon, mamo. Takie materiały muszą być przygotowywane i weryfikowane przez doświadczonych specjalistów uzależnień behawioralnych, a ich projekcja opatrzona odpowiednim wprowadzeniem i zakończona dyskusją z wnioskami;
- należy wybierać sprawdzone programy profilaktyczne do realizowania w szkole, włączające przy tym rodziców, co pomaga budzić w nich refleksje wobec własnych zachowań, np. polecany do realizacji przez samorządy program Loguj się z głową, przeznaczony dla uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych[19] czy program uniwersalny Wspólne kroki w cyberświecie, znajdujący się na liście programów rekomendowanych[20].
Aby pomóc rodzicom zmagającym się z uzależnieniamibehawioralnymi, ważna jest współpraca, edukacja i szkolenia z zakresu uzależnień behawioralnych – zarówno dla rodziców, jak i osób zajmujących się pomocą osobom z uzależnieniem, a także grup zawodowych, mogących stykać się z problemem uzależnienia od czynności, jak np. lekarzy. Warto opracować odpowiednie procedury działania, podobnie jak w przypadku uzależnienia od alkoholu[21]. Aby zapobiec behawioralnym uzależnieniom dzieci, podobnie jak uzależnieniom od substancji psychoaktywnych, rodzice powinni zyskać wiedzę i umiejętności dotyczące tego, jak rozmawiać z dzieckiem, stosować jasne zasady i standardy zachowań. Jest to możliwe tylko wtedy, gdy mają świadomość własnych – możliwych – nałogowych czynności i w razie konieczności gotowi są podjąć odpowiednie leczenie.
Agata Sierota
[1] Rowicka, M. (2015). Uzależnienia behawioralne. Teoria i praktyka. MZ, KCPU, Warszawa.
[2] Grzegorzewska, I., Cierpiałkowska, L. (2018). Uzależnienia behawioralne. PWN, Warszawa.
[3] Grzegorzewska, Cierpiałkowska, tamże.
[4] Niewiadomska, I. (red.). (2015). Hazard i inne uzależnienia behawioralne. Doniesienia z badań. Polska Fundacja Pomocy Humanitarnej „Res Humanae”, Warszawa.
[5] Jakima, S., Musiołek, A. (red.) (2022). Zaburzenia behawioralne i zaburzenia nawyków. MZ, KCPU, Warszawa.
[6] Suomi, A., Lucas, N., Dowling, N., & Delfabbro, P. (2022). Parental problem gambling and child wellbeing: Systematic review and synthesis of evidence. Addictive Behaviors, 126:107205, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34890890 (dostęp 25.05.2026).
[7] Lelonek-Kuleta, B. (2015).Hazard w opiniach nastolatków oraz ich rodziców. W: I. Niewiadomska (red.), Hazard i inne uzależnienia behawioralne: doniesienia z badań (s. 151-168). Polska Fundacja Pomocy Humanitarnej „Res Humanae”, Warszawa.
[8] Suomi, tamże.
[9] https://uzaleznienie.com.pl/hazard/dziecko-i-hazard-niebezpieczne-ryzyko-uzaleznienia (dostęp 26.05.2026).
[10] Zhang, Q., & Ma, X. (2024). The associations between destructive parenting practice and addiction behaviors in internet and smartphone: A three-level meta-analysis. Children and Youth Services Review, 160, 107537. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0190740924001099?utm_source=chatgpt.com (dostęp 25.05.2026).
[11] Przepiórka, A. i in. (2023). Problematyczne korzystanie ze smartfonu jako mediator pomiędzy phubbingiem rodziców a poczuciem samotności i funkcjonowaniem emocjonalnym. Badania dzienniczkowe adolescentów. Projekt KCPU. KUL, Lublin, https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2022/11/Raport-koncowy_Phubbing-rodzicow-poprawiony.pdf (dostęp 29.05.2026).
[12] Suomi, tamże.
[13] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1809227616300121?utm_source=chatgpt.com (dostęp 27.05.2026).
[14] https://www.strategiejst.pl/2024/06/22/kompulsywne-zakupy-nastolatkow-narastajacy-problem (dostęp 28.05.2026).
[15] https://www.strategiejst.pl/2024/06/21/uzaleznienie-od-pracy-niebezpieczne-zjawisko-wspolczesnych-czasow (dostęp 28.05.2026).
[16] https://www.strategiejst.pl/2024/09/10/czy-mozna-uczyc-sie-za-duzo (dostęp 28.05.2026).
[17] KCPU (2025). Rekomendacje do realizowania i finansowania gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii w 2026 roku. KCPU, Warszawa.
[18] KCPU (2023). Informator o placówkach, udzielających pomocy w zakresie uzależnień behawioralnych. MZ, KCPU, Warszawa https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2025/08/informator-Hazard-2023-po-akceptacji-KCPU.pdf (dostęp 24.05.2026).
[19] https://www.gov.pl/web/nauka/loguj-sie-z-glowa-czyli-jak-bezpiecznie-korzystac-z-internetu (dostęp 23.05.2026).
[20] https://programyrekomendowane.pl/programy/profilaktyka-uniwersalna/wspolne-kroki-w-cyberswiecie (dostęp 9.05.2026).
[21] WHO (2017). Krótka interwencja dotycząca problemów związanych z używaniem alkoholu. Szkolenie pracowników podstawowej opieki zdrowotnej – podręcznik WHO. https://kcpu.gov.pl/publikacja/krotka-interwencja-dotyczaca-problemow-zwiazanych-z-uzywaniem-alkoholu-szkolenie-pracownikow-podstawowej-opieki-zdrowotnej-podrecznik-who (dostęp 28.05.2026).