Wyniki wskazują, że wśród młodych ludzi spada używanie tradycyjnych substancji psychoaktywnych, ale rośnie popularność e-papierosów i hazardu online. Badani coraz częściej deklarują doświadczanie stresu szkolnego i przemocy rówieśniczej, a ponad 40 proc. z nich wykazuje objawy, które mogą wskazywać na depresję. Tak wynika z raportu „Młodzież 2025”, podsumowującego badanie ilościowe CBOS prowadzone na zlecenie KCPU.
Prowadzone sukcesywnie od początku lat 90. badania, dotyczące zachowań ryzykownych i kondycji psychicznej młodych osób, mają szczególną wartość. Dzięki temu, że są prowadzone według tej samej metodologii (rdzeń kwestionariusza jest taki sam, natomiast badacze starają się wprowadzać nowe pytania dotyczące bieżącej sytuacji), możliwe jest śledzenie trendów w kolejnych pokoleniach młodych ludzi. Od 2003 roku badania z cyklu „Młodzież” prowadzone są przez CBOS we współpracy lub na zlecenie Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii, obecnie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Kolejne edycje realizowano w latach 2003, 2008, 2010, 2013, 2016, 2018, 2021 i 2025. W najnowszym raporcie badacze – na ile to możliwe – starają się porównywać dane z poprzednich edycji badania osiemnastolatków.
Zmiana pokoleniowa – mniej substancji, ale narastają inne problemy
Wyniki ostatniej edycji badania, w porównaniu z poprzednimi latami, istotnie wskazują na zmiany w podejmowanych zachowaniach ryzykownych młodych ludzi. Jeśli chodzi o alkohol, to widać wyraźnie spadek używania wszystkich jego rodzajów, co jest pozytywne, ale nie oznacza, że problem zanika. Jak to wygląda w liczbach? W ciągu ostatnich 30 dni przed badaniem 49 proc. uczniów przynajmniej raz piło piwo (wobec 66 proc. w 2021 roku), 53 proc. – wódkę (62 proc. w 2021 r.), a 25 proc. uczniów przynajmniej raz wypiło wino (37 proc. w 2021 r.). Ponadto przynajmniej raz w ciągu ostatniego miesiąca przed badaniem upiło się 40 proc. uczniów (również spadek wskaźnika w porównaniu do roku 2021, kiedy na upicie się wskazało 43 proc. badanych).
Podobnie systematycznie maleje odsetek młodych ludzi używających narkotyków. W pierwszej dekadzie XXI wieku po nielegalne substancje sięgał co czwarty respondent, a teraz używanie narkotyków w ciągu ostatniego roku deklaruje około 9 proc. badanych. Najbardziej rozpowszechnionymi nielegalnymi substancjami są marihuana i haszysz, ale tu także widać trend spadkowy. Do przyjmowania tych dwóch substancji w ciągu roku poprzedzającego badanie przyznało się 12,3 proc. badanych (19 proc. w roku 2021), a w ciągu ostatniego miesiąca przed badaniem – 5,1 proc. (9,8 proc. w 2021 r.). Zwiększa się liczba uczniów, którzy deklarują, że nie wiedzą, gdzie można kupić narkotyki, a większość z nich twierdzi, że nigdy nie proponowano im ich zakupu. Jak podają autorzy badania, od 2018 roku maleje liczba osób, którym oferowano narkotyki – w ostatnim pomiarze było to 32 proc. respondentów. Ponadto zmniejszył się odsetek uczniów, którzy potwierdzają, że znają osoby zażywające narkotyki lub środki odurzające – w 2025 roku 66 proc. respondentów deklarowało, że w ich środowisku nie ma takich osób.
Spadek wskaźników można zaobserwować również, jeśli chodzi o palenie. Coraz mniej uczniów pali tradycyjne papierosy – w 2025 roku 6 proc. badanych deklaruje regularne palenie, podczas gdy w 2021 roku było to 20 proc. Nie oznacza to jednak, że problem kontaktu z nikotyną zanika. Na rynku pojawiły się e-papierosy – i cieszą się, niestety, coraz większą popularnością. Regularnie korzysta z nich już 32 proc. ankietowanych, a kolejne 16 proc. używa ich okazjonalnie. W praktyce oznacza to, że niemal połowa osiemnastolatków ma kontakt z nikotyną.
Dobrostan psychiczny, stres szkolny i przemoc rówieśnicza
Analizy wyników badania pokazują, że problemy psychiczne są obecne w codziennym funkcjonowaniu młodych ludzi. Silnie wiążą się z relacjami rodzinnymi, sytuacją materialną oraz stresem doświadczanym w szkole i przemocą rówieśniczą. Im gorsze relacje z rodzicami i trudniejsza sytuacja socjalno-bytowa rodziny, tym częściej pojawiają się objawy depresji. Warto dodać, że na znaczne obniżenie dobrostanu psychicznego młodzieży wpływa także brak aktywności fizycznej, brak lub słabe kontakty ze znajomymi, brak sukcesów w szkole i długie przebywanie w internecie w ciągu dnia, zwłaszcza noszące znamiona problemowego korzystania. Do oceny objawów depresyjnych autorzy badania wykorzystali standaryzowany kwestionariusz PHQ-8 (Patient Health Questionnaire-8). Wyniki pokazały, że ponad 40 proc. ankietowanych wykazuje co najmniej umiarkowane objawy depresji, a 8 proc. – silne. Jeśli chodzi o występowanie myśli samobójczych, ich obecność wskazało 14 proc. respondentów. Dziewczęta wydają się być w gorszej kondycji psychicznej niż chłopcy. Częściej deklarują odczuwanie bezradności, zniechęcenia, rozdrażnienia i innych trudnych emocji. Częściej także mówią o objawach depresyjnych i myślach samobójczych. To być może wynika z faktu, że dziewczęta mają większą łatwość w rozpoznawaniu i nazywaniu swoich stanów emocjonalnych i większą łatwość w mówieniu o tym.
Na dobrostan psychiczny niewątpliwie ma wpływ także doznawanie różnych form przemocy rówieśniczej. Młodzież, która doświadczyła w ostatnim roku przed badaniem przemocy w szkole (szczególnie dwóch i więcej jej form), wykazuje wyższe ryzyko nasilonych objawów depresji. A ponad połowa badanych – 52 proc. – deklaruje, że doznała przynajmniej jednej formy przemocy rówieśniczej. Najczęściej wskazywano wykluczenie z grupy i cyberprzemoc: obraźliwe wiadomości w internecie, kradzieże czy publikowanie zdjęć lub informacji bez zgody osoby zainteresowanej.
Korzystanie z internetu i hazard online
Autorzy badania „Młodzież 2025” wskazują, że średnio badani spędzają pięć godzin dziennie w internecie. W poprzedniej edycji badania ten wskaźnik był podobny, ale w porównaniu z rokiem 2013 to aż o dwie godziny więcej. Dodatkowo coraz więcej młodych ludzi żyje w stanie permanentnego połączenia z siecią, stale reagując na wiadomości i powiadomienia. Autorzy badania podkreślają, że około dwóch trzecich respondentów korzysta z internetu w sposób bezpieczny, jednak systematycznie rośnie grupa osób zagrożonych problemowym korzystaniem z sieci. Największe ryzyko dotyczy nastolatków spędzających online dziewięć lub więcej godzin dziennie, prowadzących transmisje internetowe, intensywnie korzystających z platform społecznościowych i grających w gry sieciowe. Warto wskazać także na inny niepokojący trend – nasila się zjawisko hazardu internetowego. W porównaniu z rokiem 2021 odsetek młodych ludzi uczestniczących w grach hazardowych (stacjonarnie i online) wzrósł o 12 punktów procentowych i przekroczył połowę badanych. Zwiększył się zarówno odsetek graczy okazjonalnych, jak i grających regularnie. Najpopularniejszą formą nie jest już Lotto, lecz gry na pieniądze dostępne w internecie (23 proc. vs. 27 proc.). Ponadto od 2018 roku systematycznie zwiększa się grupa młodych ludzi o umiarkowanym lub wysokim poziomie uzależnienia od hazardu. Coraz mniej z nich gra bezpiecznie. Wśród młodych graczy 14 proc. osiąga wysoki poziom ryzyka uzależnienia, a w grupie chłopców odsetek ten sięga 17 proc.
Badanie pokazuje również wyraźny związek między hazardem a używaniem alkoholu i narkotyków. Zależności te są wprost proporcjonalne do ryzyka hazardowego – im wyższy poziom tego ryzyka, tym częstsze epizody upijania się. Respondenci niewykazujący problemów z hazardem w większości (64 proc.) deklarowali brak upicia się w ciągu ostatnich 30 dni przed badaniem, natomiast w grupie wysokiego ryzyka odsetek ten zmniejsza się do 31 proc. Podobny wzorzec badacze zaobserwowali w przypadku używania narkotyków. W grupie osób, które nie wykazują problemów z hazardem, 6 proc. zadeklarowało używanie narkotyków w ciągu ostatniego roku, natomiast w grupie wysokiego ryzyka już 28 proc.
Rekomendacje dla profilaktyki
Najnowsza edycja badania, z 2025 roku (prezentacja wyników badań w czerwcu 2026 r.) pokazała, że choć widać wyraźny spadek używania tradycyjnych substancji psychoaktywnych, to jednak można zauważyć nasilenie zjawisk, które jeszcze kilkanaście lat temu miały marginalne znaczenie. Obecnie działania profilaktyczne muszą obejmować szeroki zakres problemów i zachowań ryzykownych, nie tylko związanych z substancjami psychoaktywnymi. Powinny odpowiadać na zmieniające się trendy i nowe wyzwania, które obejmują e-papierosy, internet, hazard, problemy zdrowia psychicznego oraz przemocy rówieśniczej. Pomocna w tej kwestii jest baza programów rekomendowanych o naukowo udowodnionej skuteczności, dostępna na stronie programyrekomendowane.pl
Więcej szczegółów na temat dobrostanu młodych ludzi i podejmowanych zachowań ryzykownych znajdą Państwo w raporcie „Młodzież 2025” dostępnym na stronie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.
Katarzyna Kulesza