Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego 2023–2030

Program stanowi ramy brzegowe polityki publicznej w zakresie zdrowia psychicznego, wyznaczając m.in. podmioty realizujące zadania oraz niezbędne działania legislacyjne, w tym mechanizmy ochrony praw osób z zaburzeniami psychicznymi. Określa też konkretne kierunki działań: od rozwoju opieki środowiskowej i modelu trójpoziomowego dla dzieci i młodzieży, przez dostęp do programów terapeutycznych i form wsparcia społecznego, po aktywizację zawodową i standardy leczenia uzależnień.

Zdrowie psychiczne to kluczowy element dobrostanu człowieka – obejmuje nie tylko brak choroby, lecz także zdolność do przeżywania satysfakcji, nawiązywania relacji, radzenia sobie z wyzwaniami oraz realizowania własnego potencjału. Zdrowie psychiczne jest fundamentalnym dobrem osobistym człowieka, a ochrona praw osób z zaburzeniami psychicznymi należy do obowiązków państwa.

Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2023–2030 (dalej: program) wszedł z życie pod koniec listopada 2023 r. na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 30 października 2023 r. w sprawie Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2023–2030 (Dz.U. z 2023 r. poz. 2480). Stanowi kontynuację zadań realizowanych wcześniej w ramach programów 2017–2022 oraz 2011–2025[1]. Wyznacza ramy dalszych działań państwa w zakresie zdrowia psychicznego, w tym zakłada zapewnienie opieki osobom z zaburzeniami psychicznymi, dopasowanej do ich potrzeb.

Centra zdrowia psychicznego pomogą wypełnić „lukę w leczeniu”

Do zmian zawartych w najnowszej edycji programu należą m.in. wdrożenie środowiskowego modelu ochrony zdrowia psychicznego, tj. zapewnienie osobom z zaburzeniami psychicznymi wielostronnej i powszechnie dostępnej – blisko miejsca zamieszkania – opieki zdrowotnej oraz innych form opieki i pomocy niezbędnych do życia w środowisku rodzinnym i społecznym. Ustawodawca deklaruje też chęć wdrożenia kompleksowego i zintegrowanego modelu opieki nad osobami z zaburzeniami wynikającymi z używania substancji psychoaktywnych i zaburzeniami czynnościowymi, zapewniającegopoprawę dostępności do leczenia osób z uzależnieniem i ich bliskich oraz gwarantującego współpracę z Centrum Zdrowia Psychicznego (CZP) w celu zapewnienia świadczeń zdrowotnych dostosowanych do potrzeb pacjentów. Centrum Zdrowia Psychicznego to miejsce, w którym można otrzymać bezpłatne wsparcie, a przetestowanie środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki zdrowotnej opartego na centrach zdrowia psychicznego w aspektach organizacji, finansowania, jakości oraz dostępności do świadczeń opieki zdrowotnej było celem pilotażu uruchomionego w 2018 r. Po zakończeniu pilotażu, czyli po 31 grudnia 2026 r. powinno nastąpić wdrożenie rozwiązań systemowych[2]. Jednym z warunków ich wprowadzenia jest wcześniejsze uchwalenie odpowiednich regulacji ustawowych. Jak czytamy w raporcie Zespołu do spraw zmian systemowych w centrach zdrowia psychicznego, główną przyczyną nieefektywności nakładów na leczenie zaburzeń psychicznych jest trwała i dobrze udokumentowana luka w leczeniu rozumiana jako różnica między liczbą osób z rozpoznawalnymi zaburzeniami psychicznymi a odsetkiem tych, którzy otrzymują co najmniej minimalnie, adekwatne leczenie[3]. Wśród rekomendacji wskazano przejście na opiekę środowiskową i deinstytucjonalizację: rozwój ośrodków dziennych, zespołów środowiskowych, terapii rodzinnej – tak, aby zmniejszyć liczbę hospitalizacji. Ponadto konieczna jest integracja opieki psychiatrycznej z podstawową opieką zdrowotną i pomocą społeczną. W raporcie wskazano, że w latach 2018–2024 sektor podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) w Polsce doświadczył znaczącego wzrostu obciążenia związanego z leczeniem zaburzeń psychicznych, co odzwierciedla szersze trendy epidemiologiczne, takie jak nasilenie problemów psychicznych po pandemii COVID-19, starzenie się społeczeństwa czy rosnąca świadomość zdrowotna[4]. Ponadto dane Narodowego Funduszu Zdrowia wskazują na systematyczny przyrost liczby pacjentów w podstawowej opiece zdrowotnej przy dużym zróżnicowaniu regionalnym.

Zdrowie psychiczne

W Polsce nie mamy legalnej definicji zdrowia psychicznego, dlatego warto odwoływać się do międzynarodowych standardów, w szczególności do Deklaracji Helsińskiej z 2005 r., która stwierdza, że nie ma zdrowia bez zdrowia psychicznego[5]. W tym kontekście należy też zwrócić uwagę na definicję Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), według której zdrowie psychiczne to dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny oraz zdolność do rozwoju i samorealizacji. Zdrowie psychiczne jest więc jednym z elementów ogólnego pojęcia zdrowia, a konkretnie tzw. pomyślności psychicznej[6].

Zdrowie psychiczne ma znaczenie społeczne i prawne, bowiem wpływa na możliwość pracy, nauki, tworzenia relacji i uczestnictwa w życiu społecznym, stanowiąc fundament godności i autonomii jednostki. Ochrona praw osób z zaburzeniami psychicznymi wynika z konstytucyjnych obowiązków państwa wobec zdrowia i godności człowieka oraz z międzynarodowych zobowiązań dotyczących praw człowieka, zatem państwo ma obowiązek zapewnić dostęp do usług zdrowotnych i wsparcia społecznego na poziomie umożliwiającym pełne uczestnictwo w życiu społecznym, przeciwdziałać dyskryminacji, zapewniać leczenie oparte na dowodach, szanować autonomię oraz chronić przed nadużyciami, takimi jak nadmierne stosowanie izolacji czy przymusu. System ochrony zdrowia powinien uwzględniać zarówno profilaktykę, wczesną interwencję, usługi ambulatoryjne i opiekę środowiskową, jak i rehabilitację oraz wsparcie reintegracji społecznej. Warto przy tym podkreślić, że w ramach rozwiązań systemowych, w 2005 r. wprowadzono do polskiego porządku prawnego instytucję rzeczników praw pacjenta szpitala psychiatrycznego[7]. Głównym celem takiego rzecznika jest ochrona praw osób korzystających ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez szpital psychiatryczny, bez względu na przyczynę hospitalizacji[8]. Oznacza to, każda osoba będąca w szpitalu psychiatrycznym może bezpłatnie skorzystać ze wsparcia rzecznika praw pacjenta psychiatrycznego.

Cele szczegółowe programu

Narodowy Program Zdrowia Psychicznego jako dokument strategiczny ma na celu skoordynowanie działań w zakresie zapobiegania, wczesnego wykrywania, dostępności usług, edukacji społecznej oraz wsparcia środowiskowego i międzysektorowej współpracy. Co szczególnie istotne z perspektywy gmin, powiatów i samorządów województw, realizatorami programu[9] są także jednostki samorządu terytorialnego – obok m.in. ministra właściwego do spraw zdrowia, ministra właściwego do spraw rodziny, ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego, ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, ministra właściwego do spraw wewnętrznych, ministra sprawiedliwości, ministra obrony narodowej oraz Narodowego Funduszu Zdrowia. Zadaniem każdej z tych instytucji jest zapewnienie osobom z zaburzeniami psychicznymi opieki i wsparcia możliwie wszechstronnego i dostosowanego do ich realnych potrzeb, a także prowadzenie działań zmierzających do ograniczania stygmatyzacji i dyskryminacji.

Program zakłada upowszechnienie zintegrowanego i kompleksowego modelu opartego na opiece środowiskowej oraz wdrożenie nowego, trójpoziomowego modelu ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Stawia też na zwiększenie dostępności specjalistycznych programów terapeutycznych i procedur diagnostycznych oraz rozwój różnorodnych form pomocy i wsparcia społecznego, które odpowiadają na zróżnicowane potrzeby pacjentów. Istotnym celem jest aktywizacja zawodowa i społeczna osób z zaburzeniami psychicznymi oraz lepsze skoordynowanie istniejących form opieki i wsparcia. Dzieci, uczniowie, rodzice i nauczyciele mają otrzymać wsparcie psychologiczno‑pedagogiczne, a osoby z uzależnieniem i ich bliscy – zintegrowany model opieki oraz rekomendowane standardy postępowania medycznego, psychologicznego i psychoterapeutycznego. Program zakłada także opracowanie zaleceń do programów terapeutycznych dla młodzieży problemowo korzystającej z technologii cyfrowych oraz prowadzenie działań informacyjno‑edukacyjnych zmierzających do kształtowania odpowiedzialnego wizerunku osób z zaburzeniami psychicznymi w mediach i do zwiększenia świadomości konieczności respektowania ich praw.

Dla jednostek samorządu terytorialnego oznacza to konieczność wzmacniania lokalnego zaplecza w zakresie wsparcia zdrowia psychicznego: rozwijania różnorodnych form pomocy społecznej i środowiskowej, budowania przepływu informacji i współpracy między instytucjami (np. jednostkami pomocy społecznej, placówkami oświatowymi, poradniami, podmiotami realizującymi wsparcie dla osób w kryzysie psychicznym, a także – tam, gdzie jest to zasadne – partnerami z obszaru rynku pracy i integracji społecznej). Do tego dochodzi kwestia planowania, tak aby dostęp do specjalistycznych programów terapeutycznych i procedur diagnostycznych był możliwy również dla mieszkańców mniejszych miejscowości.

Zadania w ramach programu

Narodowy Program Zdrowia Psychicznego 2023–2030 tworzy ramę do systemowych działań obejmujących profilaktykę, leczenie, rehabilitację i przeciwdziałanie stygmatyzacji. Wyraźnie wskazano w nim zadania dla poszczególnych podmiotów – ustawodawca adresuje zatem konkretne zadania do samorządów województw, powiatów oraz jednostek samorządu terytorialnego. Do zadań samorządów województw należą:

aktualizacja wojewódzkiego programu zwiększenia dostępności i zmniejszenia nierówności w dostępie do różnych form środowiskowego modelu ochrony zdrowia psychicznego, w tym rozwoju CZP oraz placówek psychiatrycznej opieki zdrowotnej dla dzieci i młodzieży na terenie województwa – wojewódzki program może stanowić element regionalnego programu ochrony zdrowia psychicznego;
opracowanie, we współpracy z samorządami powiatów, dokumentu określającego strategię rozwoju zasobów ochrony zdrowia psychicznego z uwzględnieniem map potrzeb zdrowotnych, w tym map w zakresie CZP na określonym terytorium – wspomniany dokument może stanowić element regionalnego programu ochrony zdrowia psychicznego;
wspieranie wdrażania planu umiejscowienia CZP na terenie województwa, w tym przez stymulowanie zmian w strukturze podmiotów wykonujących działalność leczniczą, dla których podmiotem tworzącym jest samorząd województwa;
aktualizacja wojewódzkiego programu poszerzenia, zróżnicowania i unowocześniania pomocy i oparcia społecznego dla osób z zaburzeniami psychicznymi;
wspieranie projektów organizacji pozarządowych służących rozwojowi form oparcia społecznego dla osób z zaburzeniami psychicznymi, w tym zapewnienie ciągłości i skuteczności realizowanym działaniom;
zwiększanie dostępności rehabilitacji zawodowej, organizacja poradnictwa zawodowego i szkoleń zawodowych dla osób z niepełnosprawnościami, w tym z zaburzeniami psychicznymi;
aktualizacja i wdrażanie wojewódzkiego programu rozwoju zróżnicowanych form wspieranego zatrudnienia oraz przedsiębiorczości społecznej dostosowanych do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, w tym z zaburzeniami psychicznymi;
prowadzenie kampanii szkoleniowo-informacyjnej, adresowanej do pracodawców, promującej zatrudnianie osób z niepełnosprawnościami, w tym z zaburzeniami psychicznymi;
opracowanie lub aktualizacja regionalnego programu ochrony zdrowia psychicznego;
realizacja, koordynowanie i monitorowanie regionalnego programu ochrony zdrowia psychicznego w odniesieniu do zadań wskazanych dla samorządu województwa;
przygotowanie aktualizowanego corocznie przewodnika informującego o dostępnych formach opieki zdrowotnej, pomocy społecznej i aktywizacji zawodowej dla osób z zaburzeniami psychicznymi, w tym w oparciu o informacje przekazane przez samorządy powiatów, w postaci elektronicznej lub papierowej.

Do zadań samorządów powiatów należą, w szczególności:

opracowanie lokalnego programu zwiększenia dostępności i zmniejszenia nierówności w dostępie do różnych form środowiskowej psychiatrycznej opieki zdrowotnej, w tym rozwoju CZP oraz placówek psychiatrycznej opieki zdrowotnej dla dzieci i młodzieży w powiecie lub gminie;
utworzenie CZP zgodnie z zasadami organizacyjnymi określonymi w programie;
poszerzanie, różnicowanie i unowocześnianie pomocy i oparcia społecznego dla osób z zaburzeniami psychicznymi, w zakresie pomocy bytowej, mieszkaniowej, stacjonarnej oraz samopomocy środowiskowej;
wspieranie finansowe projektów organizacji pozarządowych służących rozwojowi form oparcia społecznego dla osób z zaburzeniami psychicznymi;
zwiększenie udziału zagadnień pomocy osobom z zaburzeniami psychicznymi w działalności powiatowych centrów pomocy rodzinie;
zwiększanie dostępności rehabilitacji zawodowej, organizacja poradnictwa zawodowego i szkoleń zawodowych dla osób z niepełnosprawnościami, w tym z zaburzeniami psychicznymi;
prowadzenie kampanii szkoleniowo-informacyjnej adresowanej do pracodawców promującej zatrudnianie osób z niepełnosprawnościami, w tym z zaburzeniami psychicznymi;
zwiększenie udziału zatrudnienia osób z zaburzeniami psychicznymi w działalności powiatowych urzędów pracy;
powołanie lub kontynuacja działania lokalnego zespołu koordynującego realizację programu; skład zespołu ustala się w sposób zapewniający właściwą reprezentację samorządu powiatu lub gminy, placówek realizujących zadania z zakresu ochrony zdrowia psychicznego, pozarządowych organizacji samopomocowych (zarząd powiatu powinien zapewnić działaniom zespołu niezbędną pomoc administracyjną);
opracowanie lub aktualizacja lokalnego programu ochrony zdrowia psychicznego, zawierającego szczegółowy plan zapewnienia mieszkańcom koordynowanych, medycznych i społecznych świadczeń;
realizacja, koordynowanie i monitorowanie lokalnego programu ochrony zdrowia psychicznego;
przygotowanie i udostępnienie mieszkańcom oraz samorządowi województwa aktualizowanego corocznie przewodnika informującego o lokalnie dostępnych formach opieki zdrowotnej, pomocy społecznej i aktywizacji zawodowej dla osób z zaburzeniami psychicznymi (w postaci papierowej lub elektronicznej).

Do zadań jednostek samorządu terytorialnego należą, w szczególności:

zapewnienie wsparcia specjalistycznego dzieciom i uczniom, z uwzględnieniem ich zróżnicowanych potrzeb edukacyjnych i rozwojowych, ich rodzinom oraz nauczycielom, przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne przy współpracy z podmiotami działającymi na rzecz wsparcia dzieci, uczniów, rodzin, nauczycieli;
udzielanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej dzieciom i uczniom, z uwzględnieniem ich zróżnicowanych potrzeb edukacyjnych i rozwojowych, ich rodzinom oraz nauczycielom, w jednostkach systemu oświaty.

Warto przy tym zauważyć, że jednym z zadań ministra właściwego do spraw rodziny oraz ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego jest wspieranie jednostek samorządu terytorialnego i innych podmiotów pomocy społecznej w zakresie poszerzania, zróżnicowania oraz unowocześniania pomocy i wsparcia społecznego dla osób z zaburzeniami psychicznymi, w zakresie pomocy: bytowej, stacjonarnej, samopomocy środowiskowej, z uwzględnieniem polityki rodzinnej i senioralnej.

W celu opracowania przez ministra właściwego do spraw zdrowia[10] informacji o zrealizowanych lub podjętych zadaniach z zakresu ochrony zdrowia psychicznego zawierającą ocenę realizacji Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego za dwa ostatnie lata, podmioty realizujące program, w tym samorządy województw, powiatów oraz jednostki samorządu terytorialnego są zobowiązane przepisami prawa[11] do przekazywania ww. ministrowi – co dwa lata – informacji o zrealizowanych lub podjętych zadaniach z zakresu ochrony zdrowia psychicznego za ostatnie dwa lata. Termin na przekazanie informacji to 15 maja roku następującego po ostatnim roku objętym informacją. Informacja zawiera odniesienie do stanu wyjściowego oraz wskaźników przedstawionych w programie.

Jak już wspomnieliśmy, Narodowy Program Zdrowia Psychicznego 2023–2030 daje ramę do systemowych działań obejmujących profilaktykę, leczenie, rehabilitację i przeciwdziałanie stygmatyzacji, jednak warunkiem powodzenia jest konsekwentne finansowanie, wielosektorowa współpraca i aktywny udział samych zainteresowanych.

Katarzyna Syroka-Marczewska

[1] W 2017 r. Najwyższa Izba Kontroli opublikowała wyniki kontroli dotyczącej realizacji Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego za lata 2011-2015 r. Raport jest dostępny na stronie https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/fiasko-narodowego-programu-ochrony-zdrowia-psychicznego.html (dostęp z 17.07.2026 r.). Dostępna jest też publikacja dotycząca Programu https://www.kwartalnikpsychiatra.pl/narodowy-program-ochrony-zdrowia-psychicznego-2023-2030-kolejne-rozczarowanie (dostęp z 17.07.2026 r.) oraz rekomendacje grupy roboczej Kongresu Zdrowia Psychicznego i Porozumienia na rzecz realizacji Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego w sprawie zmian systemowych w opiece psychiatrycznej dla dorosłych, Psychiatria Polska 2025; 59 (4): 679–696.
[2] Zgodnie z rekomendacjami Zespołu do spraw zmian systemowych w centrach zdrowia psychicznego, kierownictwo Ministerstwa Zdrowia podjęło decyzję o przedłużeniu programu pilotażowego w centrach zdrowia psychicznego do 31 grudnia 2026 r. https://www.gov.pl/web/zdrowie/pilotaz-w-centrach-zdrowia-psychicznego-bedzie-przedluzony-do-konca-2026-r., dostęp z dnia 17.07.2026 r.
Zespół rekomenduje m.in., aby system psychiatrii środowiskowej w Polsce wdrożył opiekę stopniowaną według poziomów referencyjnych. W przeciwieństwie do psychiatrii dziecięcej (poziomy strukturalne) w psychiatrii dorosłych opracowano poziomy funkcjonalne. Dalszy rozwój systemu wymaga wdrożenia opieki stopniowanej ze szczególnym uwzględnieniem roli podstawowej opieki zdrowotnej. Pierwszy poziom referencyjny, czyli centra zdrowia psychicznego, który byłby wdrażany od stycznia 2026 r. na terenie całego kraju, odpowiada za zapewnienie kompleksowej pomocy większości pacjentów z zaburzeniami psychicznymi. Kluczowym elementem tego poziomu jest szybki dostęp do pomocy w punkcie zgłoszeniowo-koordynacyjnym. Drugi poziom referencyjny obejmuje opiekę wysokospecjalistyczną – tu kierowani będą pacjenci, którzy nie odpowiedzieli na leczenie w centrum zdrowia psychicznego lub wymagają szczególnej diagnostyki i terapii. Trzeci poziom referencyjny obejmuje procedury wysokospecjalistyczne. Będą to programy diagnostyczno-terapeutyczne o najwyższym stopniu specjalizacji – powinny być adekwatnie wycenione, możliwe do wdrożenia po spełnieniu odpowiednich warunków. Na tym poziomie referencyjnym przewidziano dostęp do kompleksowej diagnostyki psychiatrycznej, psychologicznej i somatycznej oraz specjalistycznego personelu medycznego i psychoterapeutycznego. Zapewnione będzie stosowanie wszystkich obecnie dostępnych form leczenia farmakologicznego i biologicznego, w tym nowoczesnych leków o przedłużonym działaniu, leków zarezerwowanych do programów lekowych, a także terapii biologicznych. Celem tego poziomu jest koncentracja specjalistycznej wiedzy i metod leczenia dla pacjentów najtrudniejszych diagnostycznie i terapeutycznie.
[3] Raport końcowy jest dostępny pod adresem https://www.gov.pl/attachment/5e611a3c-dd67-401e-8715-a0d3446c829c, dostęp z 17.07.2026 r.
[4] Ibidem.
[5] Miśkiewicz, P., Ochrona zdrowia psychicznego w dokumentach WHO, [w:], Ochrona zdrowia psychicznego w Polsce: wyzwania, plany, bariery, dobre praktyki. Raport RPO, red. J. Wciórka, Warszawa 2014, s. 18 i n., https://bip.brpo.gov.pl/sites/default/files/Ochrona_zdrowia_psychicznego.pdf, dostęp z 17.07.2026 r.
[6] Żukowski L. J., Ochrona zdrowia psychicznego w prawie administracyjnym, Warszawa 2021.
[7] Ustawa z 1 lipca 2005 r. zmieniająca ustawę o ochronie zdrowia psychicznego, Dz. U. Nr 141, poz. 1183
[8] Instytucja rzeczników psychiatrycznych zaczęła funkcjonować w praktyce pod koniec stycznia 2006 r. – wówczas zatrudniono pierwsze 10 osób, za: B. Kmieciak, Psychiatryczny ombudsman – polemika z artykułem J. Ciechorskiego „Regulacje dotyczące Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego i praktyka ich stosowania – analiza krytyczna”, Prawo i Medycyna 3, 2015, s. 86; B. Kmieciak, „Przepis na granicy”, czyli współczesne wyzwania w obszarze ochrony praw pacjenta szpitala psychiatrycznego, Prawo i Medycyna 4, 2016, s. 55 i n.
[9] W realizacji zadań wynikających z programu mogą uczestniczyć również inne podmioty, w szczególności organizacje społeczne, stowarzyszenia, fundacje, samorządy zawodowe, kościoły i inne związki wyznaniowe oraz grupy samopomocy pacjentów i ich rodzin, które zakresem swojej działalności obejmują cele i zadania Programu.
[10] Minister właściwy do spraw zdrowia przekazuje informację Radzie Ministrów do 30 listopada roku następującego po ostatnim roku objętym informacją.[11] Podstawa prawna to § 2 ust. 4 rozporządzenia.