W razie podejrzenia albo nawet wyraźnego problemu z alkoholem często nie wystarczą informacje od bliskich czy wynik internetowego, autodiagnostycznego testu. Nierzadko, by wzbudzić motywację do zmiany zachowania, potrzeba opinii zaufanego specjalisty.
Wyniki badania SW Research z 2024 roku wskazują, że ponad 75 proc. osób uznaje zawód lekarza za jeden z najbardziej poważanych[1]. Można więc wnioskować, że lekarz dla wielu osób jest autorytetem, który – podczas tzw. krótkiej interwencji – może pomóc w rozpoznaniu czy potwierdzeniu problemu z alkoholem i podjęciu dalszych działań.
Korzyści
Rozpoznanie i motywacja do szukania pomocy, w przypadku problemu z alkoholem nastręczają wiele trudności. Pomimo dostępności wielu miejsc, w których można uzyskać bezpłatną pomoc – jak poradnie uzależnień, oddziały szpitalne, punkty informacyjno-konsultacyjne (PIK), gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych (GKRPA), spotkania Anonimowych Alkoholików czy telefony zaufania – stosunkowo mało osób korzysta z pomocy[2]. Wszystkie te miejsca mogą budzić opór i zaprzeczenie, nie tylko u osoby z problemem („nie jestem alkoholikiem”), ale i u bliskich („mój mąż nie jest alkoholikiem”). Rozmowa z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) jest bardziej bezpieczna, bo nie wyrokuje uzależnienia. Poza tym, w wielu miejscowościach dostęp do specjalistycznej pomocy dla osób z uzależnieniem jest utrudniony, a zgłoszenie się do PIK czy GKRPA również budzi obawy przed utratą anonimowości w małej społeczności lokalnej. Pamiętajmy również o korzyści wynikającej z tego, że część pacjentów zgłaszających się do POZ ma problemy zdrowotne wynikające z nadużywania alkoholu, więc pomoc ze strony lekarzy w kwestii ograniczania picia zmniejsza też koszty dalszego leczenia.
Na czym polega krótka interwencja?
Światowa Organizacja Zdrowia opracowała dla lekarzy pierwszego kontaktu metodę szybkiego i prostego dokonywania testów przesiewowych oraz przeprowadzania interwencji w przypadku rozpoznania nadużywania alkoholu w sposób szkodliwy czy ryzykowny.
Krótka interwencja to działanie mające na celu nie tylko rozpoznanie problemu, ale także wzbudzenie u osoby pijącej motywacji do zmiany zachowań[3]. Interwencje to krótkie rozmowy, których celem jest zmotywowanie w sposób niekonfrontacyjny (bez otwartej krytyki, dezaprobaty czy nacisku) do przemyślenia czy zaplanowania zmian w zachowaniu, by zmniejszyć spożycie alkoholu i ryzyko szkód. Krótka interwencja opiera się na koncepcji etapów zmiany zachowania oraz dialogu motywującym[4].
Koncepcja etapów zmiany zakłada pięć stadiów:
- faza przedkontemplacyjna – osoba albo nie uświadamia sobie problemu, ewentualnie zdaje sobie z niego sprawę, lecz nie zamierza zmienić problematycznego zachowania;
- etap kontemplacyjny – ambiwalencja wobec problematycznego zachowania, rozważanie zysków i strat powodowanych przez dane zachowanie oraz jego zmianę (np. „stracę kolegów, z którymi piję, ale poprawią się relacje z rodziną”), co w wielu przypadkach prowadzi do podjęcia decyzji;
- faza przygotowawcza – postanowienie o wprowadzeniu zmian, planowanie;
- etap działania – realizacja określonego wcześniej planu;
- fazy podtrzymania – wysiłki służące ugruntowaniu dokonanych zmian.
Powszechne są tu jednak nawroty i konieczne może się okazać kilkakrotne powtórzenie cyklu zmian (cykl wtórny), zanim staną się one trwałe.
Dialog motywujący to oparty na współpracy styl rozmowy, wzmacniający motywację i decyzję, by dokonać zmian. Szczególną uwagę zwraca się na język zmiany: wydobywanie i wzmacnianie wewnętrznych argumentów rozmówcy,(np. „…czyli uważasz, że gdybyś mniej pił, atmosfera w domu znacznie by się poprawiła”). Dialog motywujący opiera się na:
- budowaniu relacji, zaufania;
- wspólnym uzgadnianiu kierunku i celu rozmowy;
- aktywnym słuchaniu, umożliwiającym akcentowanie języka zmiany;
- wspólnym uzgadnianiu planu zmian.
Warunkiem wstępnym jest uzyskanie od pacjenta zgody na dyskusję na temat alkoholu[5].
Efekty krótkiej interwencji
Badanie przesiewowe w ramach rozpoznawania i krótkiej interwencji powinno skutkować:
- w przypadku osoby z uzależnieniem – skierowaniem jej do placówki leczenia uzależnienia: poradni, oddziału;
- w przypadku osoby pijącej szkodliwie lub ryzykownie – zmotywowanie, poprzez dialog, do ograniczenia picia do poziomu obniżającego ryzyko szkód lub abstynencji. Na zalecenie specjalisty (wraz z jego wsparciem lub niezależnie) pacjenci mogą uczyć się ograniczania picia, korzystając z bezpłatnej aplikacji E-POP lub strony internetowej https://e-pop.pl.
Dowody na skuteczność krótkich interwencji
W obszernym badaniu potwierdzono efekty oddziaływań krótkich interwencji, w przypadku problemu z używaniem alkoholu.
- po 12 miesiącach od interwencji, w porównaniu z grupą kontrolną, badane osoby piły w ciągu tygodnia o 50 g alkoholu (pięć porcji standardowych) mniej;
- najskuteczniejsze okazały się krótkie (10–15-minutowe), kilkakrotne interwencje, wraz z pięciominutowymi, podtrzymującymi zmiany, rozmowami telefonicznymi, nawiązywanymi przez pielęgniarkę, prowadzonymi dwa tygodnie po każdej interwencji;
- pojedyncze interwencje, bardzo krótkie (do 5 minut) oraz krótkie (do 15 minut), okazały się mniej skuteczne albo nieskuteczne;
- blisko 12 proc. mniej osób dorosłych w grupie poddanej interwencji zgłaszało sytuacje „ciężkiego” picia[6].
Na podstawie wielu systematycznych badań przesiewowych można stwierdzić, że interwencje za pośrednictwem aplikacji lub odpowiednich stron internetowych także skutecznie zmniejszają spożycie alkoholu, o niewielką, lecz statystycznie znaczącą ilość[7].
Działania gmin
Jednym z ważnych zadań, zapisanych w programie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, powinno być wspieranie lekarzy w stosowaniu metod rozpoznawania problemów z używaniem alkoholu, w tym krótkiej interwencji. Cennym źródłem informacji dla gminy jest podręcznik WHO do szkolenia pracowników podstawowej opieki zdrowotnej pt. Krótka interwencja dotycząca problemów związanych z używaniem alkoholu. Podręcznik ten jest dostępny na stronie https://kcpu.gov.pl. Warto zaznaczyć, że:
- badanie strategii wdrażania krótkich interwencji w podstawowej opiece zdrowotnej, przeprowadzone w wielu krajach, wykazało, że najskuteczniejszym czynnikiem wzrostu liczby badań przesiewowych w POZ są bodźce ekonomiczne, połączone ze szkoleniem i wsparciem[8]. Konieczne jest więc stworzenie mechanizmu finansowego, który motywowałby lekarzy do prowadzenia takich działań. By zapobiec nadużyciom, wynik testu przesiewowego oraz podjęta interwencja powinny być udokumentowane w historii choroby pacjenta;
- w wielu miejscach w Polsce system jest w fazie wdrożeniowej, a w innych – gminy dopiero przymierzają się do jego realizacji. Wychodząc jednak naprzeciw zachodzącym zmianom, warto edukować społeczność, że także w POZ można uzyskać wsparcie i pomoc;
- jeśli w gminie program krótkiej interwencji jest już wdrażany, można zainicjować kampanię informacyjną w postaci odpowiednich broszur i ulotek (np. pod tytułem „Zapytaj lekarza”);
- pomocna – dla rodzin zmagających się z problemem alkoholowym osoby bliskiej, która odmawia leczenia, a jej zachowanie nie daje wyraźnych podstaw do zgłoszenia do GKRPA (nie zagraża życiu swojemu ani otoczenia, nie stosuje przemocy, pracuje) – mogłoby być zorganizowanie spotkań dla mieszkańców, na przykład pn. „Mój mąż/żona pije za dużo”, prowadzonego bezpośrednio lub online. Wzajemne wsparcie i dyskusja, wskazówki od specjalisty ds. uzależnień prowadzącego spotkanie, mogą pomóc w podjęciu pierwszego kroku do zdrowienia, właśnie np. z pomocą lekarza pierwszego kontaktu.
Umiejętne podejście bliskich nie mniej ważne od podejścia lekarza
Choć szkolenia i proces nabywania kompetencji przez lekarzy są czasochłonne, już samo ograniczenie niewłaściwych (konfrontacyjnych, autorytarnych) zachowań lekarzy wobec pacjentów nadużywających alkoholu – jak silna krytyka, negatywna ocena zachowań, dezaprobata, nacisk, brak aktywnego słuchania, empatii, zrozumienia dla sytuacji pacjenta – mogą mieć znaczenie dla nawiązania dobrego kontaktu, pomocnego w budowie motywacji i zmian zachowania osoby pijącej[9]. Należy być przy tym ostrożnym, by – koncentrując się na dobrym kontakcie z lekarzem – w przypadku osób na zaawansowanym etapie uzależnienia nie przyczynić się do opóźnienia podjęcia leczenia i terapii, lecz motywować do skorzystania z pomocy w poradni uzależnień lub na oddziale. Jednak w sytuacji, gdy osoba z uzależnieniem odmawia leczenia w takich placówkach, kontakt z lekarzem jako autorytetem, może być pomocny.
Czasami partnerzy czy współmałżonkowie osób pijących namawiają ich do wizyty w POZ w celu leczenia chorób somatycznych, jak nadciśnienie, problemy z sercem, krążeniem, trawienne czy ortopedyczne, by niejako przy okazji lekarz poruszył także problem nadużywania alkoholu. Taka metoda wydaje się usprawiedliwiona, zwłaszcza gdy ktoś ponosi wyraźne skutki zdrowotne picia alkoholu, a rozmowy na ten temat, inicjowane przez bliskich, wywołują silny opór i nie przynoszą rezultatu.
Można też przedstawić rodzinom osób z uzależnieniem bardziej otwartą propozycję motywacyjną: gdy osoba spożywająca alkohol nadmiarowo upiera się, że nie pije za dużo, warto zaproponować wizytę u lekarza pierwszego kontaktu i obiecać, że jeśli on potwierdzi brak problemu, rodzina nie będzie już o tym wspominać. Tu zachodzi pewna trudność ze względu na mechanizmy obronne osób z uzależnieniem, które, by utrzymać możliwość dalszego picia, mogą skłamać, że „lekarz nie widzi problemu” lub rzeczywiście tak zinterpretować jego słowa.
Nawet, jeśli w gminie nie został wdrożony program krótkiej interwencji w POZ, jest szansa, że lekarz zwróci uwagę na problem nadmiernego picia i właściwie zareaguje, starając się motywować do podjęcia terapii, leczenia czy ograniczenia picia. Bliscy, chcąc pomóc, mogą najpierw sami zgłosić się do konkretnego lekarza, opisując problem i prosząc o pomoc, by w czasie kontaktu z osobą nadużywająca alkoholu, specjalista miał obraz sytuacji, co ułatwi rozmowę i zadawanie odpowiednich pytań.
Ustalenie i wdrożenie konkretnych procedur badań przesiewowych i krótkiej interwencji w ośrodkach POZ otwiera szerokie możliwości w rozpoznawaniu problemów alkoholowych i motywowaniu do podjęcia właściwego działania ze strony osoby niewłaściwie używającej alkoholu. Gminy mają szansę, by przyczynić się do wprowadzenia powyższych procedur poprzez wsparcie przygotowania lekarzy pierwszego kontaktu do niesienia pomocy osobom z problemem alkoholowym.
Agata Sierota
[1] https://swresearch.pl/news/najbardziej-i-najmniej-prestizowe-zawody-z-perspektywy-polakow-w-2024 (dostęp 26.04.2026).
[2] Cierpiałkowska, L., Chodkiewicz, J. (2020). Uzależnienie od alkoholu. Oblicza problemu. PWN, Warszawa.
[3] Fudała J. (2018). Postępowanie z osobą pijącą alkohol ryzykownie, szkodliwie oraz uzależnioną od alkoholu. Krótka interwencja dotycząca problemów związanych z używaniem alkoholu [w:] (red. M. Jarema), Uzależnienia I substancje psychoaktywnew praktyce lekarza POZ, PZWL, Warszawa.
[4] Miller W.R. i in. (2025). Dialog motywujący w opiece zdrowotnej. PZWL, Warszawa.
[5] WHO (2017). Krótka interwencja dotycząca problemów związanych z używaniem alkoholu. Szkolenie pracowników podstawowej opieki zdrowotnej – podręcznik WHO. https://kcpu.gov.pl/publikacja/krotka-interwencja-dotyczaca-problemow-zwiazanych-z-uzywaniem-alkoholu-szkolenie-pracownikow-podstawowej-opieki-zdrowotnej-podrecznik-who/ (dostęp 24.04.2026).
[5] WHO (2017). Krótka interwencja dotycząca problemów związanych z używaniem alkoholu. Szkolenie pracowników podstawowej opieki zdrowotnej – podręcznik WHO. https://kcpu.gov.pl/publikacja/krotka-interwencja-dotyczaca-problemow-zwiazanych-z-uzywaniem-alkoholu-szkolenie-pracownikow-podstawowej-opieki-zdrowotnej-podrecznik-who/ (dostęp 24.04.2026).
[6] Jonas D.E. i in. (2012). Behavioral counseling after screening for alcohol misuse in primary care: a systematic review and meta-analysis for the U.S. Preventive Services Task Force. Ann Intern Med., 157(9): 645-54 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK109283/ (dostęp 26.04.2026).
[7] WHO, tamże.
[8] WHO, tamże.
[9] Fudała J., tamże.