Każdy z nas doświadcza kryzysów życiowych. Pogorszenie zdrowia psychicznego, połączone z brakiem wsparcia, zwiększa prawdopodobieństwo sięgania po alkohol i rozwoju zaburzeń związanych z używaniem substancji. Badania nad psychospołecznymi uwarunkowaniami picia wskazują, że czynniki, takie jak stres, trudności życiowe, marginalizacja społeczna czy wykluczenie, istotnie korelują z wyższym poziomem spożycia alkoholu.
Kryzys psychiczny to nieradzenie sobie z obecną sytuacją – stan, w którym nasze zasoby i strategie nie wystarczają. Może to być: utrata bliskiej osoby (śmierć, rozpad relacji), utrata pracy, doświadczenie zaburzeń psychicznych, poważna choroba somatyczna, przeciążenie pracą czy obowiązkami rodzinnymi.
Można też mówić o kryzysach rozwojowych, np. wieku dorastania. Każdy kryzys, także wywołany utratą czy chorobą, może stać się etapem rozwoju – przejście przez trudne doświadczenia może wzmacniać naszą odporność, doskonalić kompetencje emocjonalno-społeczne, budować sieć wsparcia. Jednak, jeśli w życiowych trudnościach odsuwamy się od innych, kryzys może prowadzić do poszukiwania niekonstruktywnych sposobów radzenia sobie, jak używanie alkoholu.
Alkohol jako strategia regulacji emocji
W sytuacji kryzysu psychicznego alkohol pełni często funkcję „samoleczenia”. Jego działanie psychoaktywne jest bardzo podstępne. Niekiedy nawet przez dłuższy czas, picie powoduje obniżenie napięcia, redukcję lęku, zmniejsza poczucie izolacji i poprawia nastrój. Jednak, gdy alkohol przestaje działać, ból i cierpienie psychiczne szybko wracają i łatwo ulec pokusie sięgnięcia po kolejny kieliszek. Dochodzić może do utrwalenia nieadaptacyjnych wzorców radzenia sobie z problemami, zwiększając ryzyko szkód i możliwość uzależnienia. W konsekwencji alkohol staje się dominującym sposobem regulacji emocji, co prowadzi do utraty kontroli nad jego spożyciem. Dodatkowo, picie alkoholu w sytuacji kryzysowej oddala korzystanie z konstruktywnych form pomocy, jak wsparcie bliskich czy pomoc specjalisty. Gdy w chwilach trudności człowiek izoluje się od innych, może pojawić się picie w samotności, co jest wyraźnym wskaźnikiem problemu z używaniem alkoholu.
Niebezpieczeństwa izolacji w kryzysie
Czasowe, krótkie odseparowanie się od innych w trudnej sytuacji może mieć charakter konstruktywny. Zwłaszcza gdy świadomie ograniczamy bodźce społeczne, by ułatwić sobie regulację emocji, a potem – podjąć właściwe działania.
Izolacja rozumiana jest najczęściej jako obiektywny brak, ograniczenie kontaktów społecznych (izolacja społeczna) lub subiektywne poczucie osamotnienia, nawet gdy jesteśmy wśród ludzi (izolacja emocjonalna). Bywa też izolacja z wyboru, gdy ktoś preferuje styl życia z dala od innych. Może to być związane z wcześniejszymi, traumatycznymi doświadczeniami, np. w dzieciństwie.
Dlaczego niektórzy w kryzysie odsuwają się od innych?
Rezygnacja ze wsparcia innych w trudnościach życiowych może mieć różne przyczyny. Pozabezpieczne style przywiązania wytworzone w dzieciństwie (unikowy, lękowy, chaotyczny) skutkują często brakiem zaufania i wiary w możliwość uzyskania pomocy od otoczenia. Mogą przejawiać się jako trudności w relacjach czy szukaniu wsparcia i jako izolacja w życiowych trudnościach. Style przywiązania i trudne doświadczenia w dzieciństwie stanowią ważny czynnik ryzyka rozwoju uzależnień, który warto przepracować z pomocą specjalisty, by nauczyć się nowych sposobów tworzenia relacji i umiejętności korzystania ze wsparcia innych. Izolację psychiczną w kryzysie stosują także tzw. osoby silne, które nie chcąc okazywać słabości, mówić o problemach, emocjonalnie wycofują się z kontaktów. Niestety, są one często zagrożone problemowym używaniem alkoholu. Opisuje to syndrom osób nadmiernie pijących, wysoko funkcjonujących w życiu społecznym i zawodowym.
Kryzys, izolacja, uzależnienie
Powiązania izolacji, kryzysu psychicznego i uzależnienia są złożone. Izolacja, zwłaszcza w formie poczucia osamotnienia, może prowadzić do cierpienia, załamania i kryzysu. Niektórzy, doświadczając trudności życiowych, zamykają się w swoim bólu psychicznym, wycofując z kontaktów. Bywa też tak, że otoczenie odsuwa się od osób doświadczających trudności, np. utraty pracy, bezdomności czy zaburzeń psychicznych. Osoby czujące osamotnienie w kryzysie, częściej wykorzystują alkohol jako strategię radzenia sobie z negatywnymi emocjami, co zwiększa ryzyko problemów z alkoholem.
Mechanizmy tworzenia problemu
Wskazuje się na kilka kluczowych mechanizmów, które łączą izolację w kryzysie z ryzykiem rozwoju uzależnienia:
- brak wsparcia społecznego – osoby izolowane mają ograniczony dostęp do zasobów chroniących przed uzależnieniem (np. relacji, norm społecznych);
- obniżona kontrola społeczna – brak otoczenia zmniejsza presję normatywną ograniczającą picie;
- zaburzenia nastroju – izolacja zwiększa ryzyko depresji, która jest silnie powiązana z nadużywaniem alkoholu;
- dezintegracja ról społecznych – utrata ról (np. zawodowych, rodzinnych) sprzyja zachowaniom ryzykownym, w tym piciu.
Początkowe sięganie po alkohol w celu redukcji napięcia prowadzi do pogorszenia relacji interpersonalnych, konfliktów rodzinnych, wycofania społecznego. W efekcie osoba z uzależnieniem doświadcza jeszcze większej izolacji, a w niektórych sytuacjach – wykluczenia społecznego, co wzmacnia potrzebę dalszego picia. Zapobieganie izolacji społecznej, brakowi wsparcia czy wykluczeniu społecznemu jest ważnym zagadnieniem polityki społecznej.
Znaczenie profilaktyki i interwencji
By zmniejszyć ryzyko rozwoju uzależnienia od alkoholu w trudnych sytuacjach życiowych, gminy mogą podjąć wiele działań profilaktycznych, dotyczących rozwoju kompetencji emocjonalno-społecznych i radzenia sobie w kryzysie. Ważne są też wczesne interwencje i wsparcie dla osób przeżywających kryzys z powodu utraty pracy, bezdomności, zagrożonych wykluczeniem społecznym, które zgodnie z rekomendacjami KCPU na 2026 rok, warto brać pod uwagę w planowaniu działań. Istotne jest też budowanie, wraz z ośrodkami współpracującymi, lokalnej sieci wsparcia, by mieszkańcy mieli wiedzę o miejscach i osobach, do których można się zwracać w trudnych sytuacjach (np. ośrodek interwencji kryzysowej czy policja).
- profilaktyka
– edukacja mieszkańców (dorosłych, młodzieży) na temat możliwości radzenia sobie z kryzysami psychicznymi bez używania alkoholu, uczenie strategii radzenia sobie z trudnymi sytuacjami i kryzysami psychicznymi,
– edukacja i zajęcia praktyczne, dotyczące możliwości podnoszenia odporności psychicznej i emocjonalnej, rozwoju kompetencji: zdolności do bycia uważnym, regulacji emocjonalnej i umiejętności racjonalnego myślenia w sytuacjach kryzysowych,
– pomoc w poprawie relacji z innymi poprzez treningi komunikacyjne, interpersonalne, asertywności, co zapobiega kryzysom, związanym z relacjami i ułatwia poszukiwanie wsparcia w trudnych sytuacjach.
Należy pamiętać, że pojedyncze działania i wydarzenia nie będą miały długotrwałego efektu, ale systematycznie proponowane działania już tak. Dobrze zorganizowana kampania społeczna, której cele będą wynikały z diagnozy lokalnych problemów związanych z nadmiernym spożyciem alkoholu, np. „Sięgnij po dłoń, nie – kieliszek”, mogłaby być właściwą odpowiedzią na ten problem. A w jej ramach: cykl potwierdzonych skutecznością zajęć edukacyjno-szkoleniowych (jak np. trening umiejętności społecznych TUS, trening asertywności, trening uważności, trening Racjonalnej Terapii Zachowań RTZ), tworzenie lokalnej sieci wsparcia czy rozpowszechnianie informacji na temat możliwości i dostępności miejsc wsparcia w różnych rodzajach kryzysów.
- „Utwórzmy krąg pomocy” – sieć wsparcia wśród mieszkańców
Można zorganizować w tym celu spotkanie „Jak mogę pomoc?”, gdzie członkowie społeczności zadeklarują (np. poprzez wypełnienie kwestionariusza), w jakich sprawach mogliby udzielić pomocy innym. Może to być pomoc praktyczna, np. opieka nad starszą osobą czy dzieckiem albo pomoc na poziomie psychicznym – „chętnie porozmawiam z inną osobą o trudnościach, kłopotach”. Takie spotkanie to dobra okazja, by przypomnieć, jakie są inne możliwości pomocy: np. punkt konsultacyjny w gminie, ośrodek interwencji kryzysowej czy policja, z podkreśleniem – gdzie i jakiej pomocy można oczekiwać.
- zapewnienie dostępności terapeutycznej
Ważna jest zachęta i zwiększenie możliwości uczestnictwa w zajęciach terapeutycznych czy psychoterapii, pokazujących m.in. mechanizmy izolowania się w kryzysie; zrozumienie siebie może wyznaczyć konstruktywne kierunki radzenia sobie z kryzysem, zapobiegając strategiom niekonstruktywnym, jak używanie alkoholu.
- prowadzenie programów profilaktycznych
W rekomendowanych programach profilaktycznych znajdujemy zagadnienie wsparcia w kryzysie i przykłady wczesnej interwencji. Przykładem może być program „FreD goes net”, skierowany do osób w wieku 13–19 lat, które eksperymentują lub używają szkodliwie substancji psychoaktywnych.
W większości programów z obszaru profilaktyki selektywnej i uniwersalnej zawarto elementy dotyczące rozwoju kompetencji emocjonalno-poznawczych i społecznych, których wzmacnianie zapobiega pogłębianiu się kryzysów. Tu przykładem mogą być „Apteczka Pierwszej Pomocy Emocjonalnej” czy „ISKRA odporności”.
- wsparcie w zdrowieniu
Zgodnie z rekomendacjami KCPU na rok 2026, oprócz działań mających na celu profilaktykę i leczenie uzależnienia od alkoholu, należy położyć większy nacisk na wsparcie w procesie zdrowienia. Osoby po terapii podstawowej uzależnienia od alkoholu są szczególnie narażone na powrót do nałogu w sytuacji kryzysu życiowego. Powinny być one motywowane i mieć możliwość korzystania z terapii pogłębionej, aby kontynuować proces zdrowienia. Zapobiega to pogłębianiu izolacji społecznej, zwłaszcza gdy z powodu uzależnienia osoby straciły rodzinę, pracę, a czasem miejsce zamieszkania.
- reintegracja
Ważne jest przeciwdziałanie marginalizacji i wykluczeniu, np. poprzez tworzenie centrów i klubów integracji społecznej (CIS i KIS), mądra polityka społeczna – zamiast zwiększania zasiłków, które mogą być wykorzystywane na zakup alkoholu – wsparcie w znalezieniu pracy, schronienia, rozwój kompetencji psychospołecznych.
Kryzys psychiczny, który nie zostanie szybko zażegnany, izolacja, używanie alkoholu, mogą zwiększać prawdopodobieństwo nie tylko uzależnienia, ale w niektórych sytuacjach także wykluczenia społecznego, co pogłębia problem. Gminy mogą podjąć wiele działań profilaktycznych i interwencyjnych, by rozwiązywać problemy społeczne z tego obszaru. Lokalne działania powinny być zintegrowane, ważna jest koordynacja działań sektorowych (profilaktyka, leczenie, pomoc społeczna). Pozytywne efekty przynosi zwiększenie nacisku na konieczność monitorowania działań i dopasowywanie ich do diagnozy problemów lokalnej społeczności.
Agata Sierota
Bibliografia
Bauman Z. (2005). Bezpieczeństwo, wykluczenie, samotność. Warszawa: PWN.
Bronowski, P., Kaszyński, H., Maciejewska, O. (2020). Kryzys psychiczny: odzyskiwanie zdrowia, wsparcie społeczne, praca socjalna. Warszawa: Difin.
Cierpiałkowska L., Chodkiewicz J. (2020). Uzależnienie od alkoholu. Oblicza problemu. Warszawa: PWN.
Kubacka-Jasiecka M., Kuleta-Krzyszk D. (2025). Od psychologii kryzysu do interwencji kryzysowej. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Rekomendacje do realizowania i finansowania gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii w 2026 roku (2025). Warszawa:
KCPU, https://kcpu.gov.pl/rekomendacje-dla-gmin-na-2026r/#tresc (dostęp 1.04.2026).
Schlauch R.C., Walsh B.E. (2024). Differential impact of emotional and social loneliness on daily alcohol consumption in individuals with alcohol use disorder. Drug and Alcohol Dependence,Volume 264, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0376871624013589 (dostęp 31.03.2026).
Schudy, A., Żurek, K., Okruszek, Ł. (2021). Samotność a kryzys psychiczny. W: Ł. Gawęda (red.), Kryzys psychiczny w nowoczesnym świecie (89–112). Warszawa: PWN.
Sierota A. (2024). Problem osób wysoko funkcjonujących, nadmiernie używających alkoholu HFA. https://www.strategiejst.pl/2024/07/18/problem-osob-wysoko-funkcjonujacych-nadmiernie-uzywajacych-alkoholu-hfa/ (dostęp 31.03.2026).
Sierota A. (2025). Odczarowanie samotności. Nie musisz pić, gdy jesteś sam. https://www.strategiejst.pl/2025/05/23/odczarowanie-samotnosci-nie-musisz-pic-gdy-jestes-sam/ (dostęp 31.03.2026).
Skibińska B. (2017). „Skazani na samotność?”. O konsekwencjach izolacji społecznej w wybranych jej kontekstach. Studia Edukacyjne, 44, 265-284.
Uzależnienia w Polsce. Raport (2023). Warszawa:
KCPU, https://programyrekomendowane.pl/ (dostęp 1.04.2026).
Wyrzykowska E., Głogowska K., Mickiewicz K. (2014). Relacje przywiązania u osób uzależnionych od alkoholu. Alkoholizm i Narkomania, 22, (2), 127-143.