Wielu specjalistów problematyki uzależnienia od alkoholu wskazuje na znaczenie korzystania z grup Anonimowych Alkoholików podczas walki z nałogiem. Wspólnota AA pomaga w utrzymaniu abstynencji, przebiegu procesu zdrowienia, a w szerszym kontekście – przyczynia się do redukcji szkód społeczno-ekonomicznych wynikających z używania alkoholu. W Polsce istnieje ok. 2,3 tys. grup Anonimowych Alkoholików[1].Gmina może zachęcać do udziału w takich spotkaniach i ułatwiać ich organizację.
Anonimowi Alkoholicy (Alcoholics Anonymous) to samopomocowe grupy osób z uzależnieniem od alkoholu, tworzone w celu utrzymania trzeźwości własnej i wspomagania innych w jej osiąganiu. Grupy AA mają długą historię. Wspólnota działa w ponad 150 krajach. Podstawą jej filozofii jest Dwanaście Kroków AA. Na gruncie idei Anonimowych Alkoholików powstał terapeutyczny Program 12 Kroków (Twelve-Step Facilitation; TSF), którego wyniki były porównywalne z innymi formami terapii uzależnień. Jest on wykorzystywany na spotkaniach AA, a także w warunkach klinicznych[2]. Pionierska książka Anonimowi Alkoholicy zwana czasem „wielką księgą”, zawiera także 12 Tradycji AA, przedstawiających zasady funkcjonowania grup oraz doświadczenia uczestników spotkań. To, czym jest AA, dobrze wyjaśnia preambuła, odczytywana na początku każdego spotkania:
- „Anonimowi Alkoholicy są wspólnotą mężczyzn i kobiet, którzy dzielą się nawzajem doświadczeniem, siłą i nadzieją, aby rozwiązywać swój wspólny problem i pomagać innym w wyzdrowieniu z alkoholizmu;
- jedynym warunkiem uczestnictwa we wspólnocie jest chęć zaprzestania picia;
- nie ma w AA żadnych składek ani opłat, jesteśmy samowystarczalni poprzez własne dobrowolne datki;
- wspólnota AA nie jest związana z żadną sektą, wyznaniem, działalnością polityczną, organizacją lub instytucją, nie angażuje się w żadne publiczne polemiki, nie popiera ani nie zwalcza żadnych poglądów;
- naszym podstawowym celem jest trwać w trzeźwości i pomagać innym alkoholikom w jej osiągnięciu”[3].
Do wspólnoty można przyłączyć się w dowolnym momencie – jeśli ktoś uważa, że ma problem z piciem – i zawsze można zrezygnować z uczestnictwa. Do grup należą osoby w różnym wieku i na każdym etapie drogi do abstynencji i zdrowienia. AA zrzesza tych, którzy zastanawiają się, czy dotyczy ich problem niewłaściwego używania alkoholu, tych, którzy walczą, by utrzymać abstynencję, jak i osoby z długim stażem niepicia, którym uczestnictwo we wspólnocie pomaga w zdrowieniu.
Jak wygląda spotkanie w grupie AA?
Pomiędzy przebiegiem spotkań poszczególnych grup zdarzają się różnice, ale zazwyczaj wszystkie zachowują podstawowe zasady:
- spotkania grupy zaczynają się o określonej godzinie, ale akceptowane jest przyjście w trakcie spotkania, a także wyjście przed jego zakończeniem. Mityng trwa zazwyczaj dwie godziny z krótką przerwą;
- ponieważ jest to grupa samopomocowa, prowadzi ją zawsze jeden z uczestników, zwykle już od jakiegoś czasu pozostający w trzeźwości;
- choć AA nie jest z założenia grupą powiązaną z religią, zaczyna się od tzw. modlitwy o pogodę ducha, która wyraża filozofię spotkań: „Boże, użycz mi pogody ducha, abym godził się z tym, czego nie mogę zmienić, odwagi, abym zmieniał to, co mogę zmienić, i mądrości, abym odróżniał jedno od drugiego”.W ruchu AA jest miejsce dla wszystkich osób, niezależnie od wyznania, a także ateistów;
- wypowiedź zaczyna się od podania swojego imienia i dodania: jestem alkoholikiem, ale, szczególnie na pierwszym spotkaniu, nie ma takiego obowiązku i wystarczy powiedzieć: mam problem z piciem;
- prowadzący odczytuje kilka tekstów AA, mówiących o filozofii spotkań oraz przedstawia zasady, których należy przestrzegać w grupie: nie wolno oceniać, krytykować innych osób czy przerywać ich wypowiedzi;
- po wypowiedzi każdego z uczestników zgłaszają się osoby, które miały podobne doświadczenia i chcą się nimi podzielić, by pomóc i wesprzeć tego, który zdecydował się mówić o swoim problemie.
Mniej więcej raz w miesiącu organizowane jest spotkanie otwarte. Mogą na nie przyjść osoby, które nie są pewne, czy mają problem z uzależnieniem od alkoholu, a także członkowie ich rodzin. Działają także grupy samopomocowe dla bliskich osób z uzależnieniem: Al-Anon (dla dorosłych) oraz Alateen (dla młodzieży).
Zalety AA
Mityngi Anonimowych Alkoholików są często organizowane i łatwo dostępne, przychodzi się na nie dobrowolnie, bez potrzeby wcześniejszego umawiania się. Wielu specjalistów uzależnień podkreśla znaczenie AA dla procesu zdrowienia[4]. Większość uczestników spotkań doświadcza wsparcia ze strony innych, niepijących osób i uważa, że dzięki nim łatwiej zachować trzeźwość.
Uczestnictwo w grupach AA przyczynia się do zmiany sieci kontaktów na rzecz osób, które popierają abstynencję. Ogranicza to ekspozycję zarówno na alkohol, jak i bodźce wyzwalające głód alkoholowy, a zwiększa aktywność niezwiązaną z piciem. Wspólnota daje doświadczenie wspierających relacji, wzorów funkcjonowania bez alkoholu i ciągłej koncentracji na celach, jakimi są abstynencja i zdrowienie.
Osoby, które dołączają do grup AA, mogą być bardziej zmotywowane do utrzymania abstynencji niż ci, którzy są kierowani na terapię. Brak w AA czynnika nadrzędnego – specjalisty – może mobilizować ważne mechanizmy samodzielności w utrzymaniu abstynencji, w postaci zwiększania umiejętności ograniczania głodu alkoholowego czy radzenia sobie z nawrotami.
Uczestnictwo w spotkaniach wspólnoty ma szczególne znaczenie w przejściowej i wczesnej fazie zdrowienia, gdy osoba z uzależnieniem zaczyna zauważać własny problem i zmaga się z podstawowym pytaniem: Czy mam uzależnienie? W uświadomieniu tego faktu pomaga kontakt z osobami o podobnych problemach, które także miały takie wątpliwości. We wczesnym okresie zdrowienia osoba z uzależnieniem uczy się nowych zachowań, stara się opanować lęk przed zmianą stylu życia. W grupach AA ma możliwość korzystania z doświadczeń i wsparcia osób, które są na podobnym lub dalszym etapie zdrowienia.
Samopomoc AA jest także dostępna w internecie, co może być ważne w sytuacjach, gdy nie ma możliwości bezpośredniego udziału (wyjazd zagraniczny przy braku dobrej znajomości języka obcego, długotrwałe problemy zdrowotne). Badania przeprowadzone w trakcie pandemii COVID-19 wskazują, że takie spotkania mogą być skuteczną forma pomocy, zwłaszcza, gdy ma ona charakter uzupełniający do oddziaływań terapeutycznych[5].
AA a terapia – wyniki badań
Pomimo przeszkód dla precyzji naukowych procedur (skład grup i intensywność uczestnictwa są zmienne) w ostatnich latach przeprowadzono wśród członków grup Anonimowych Alkoholików sporo wysokiej jakości badań. Wiele z nich potwierdza pozytywną rolę regularnego uczestnictwa w mityngach AA dla utrzymywania krótko- i długotrwałej abstynencji, poprawy funkcjonowania psychospołecznego i jakości życia osób z uzależnieniem. Wywiady pogłębione z osobami z co najmniej 6-letnią abstynencją pokazują, że wszystkie one wskazywały na uczestnictwo w AA jako na ważny element zdrowienia. Istotna była dla nich pomoc osób z tym samym problemem, utrzymanie pamięci negatywnych konsekwencji własnego picia i, dla wielu, akceptacja pomocy uzyskanej od Boga lub siły wyższej[6]. Wykazano jednak, że wyłączne uczestnictwo w ruchu AA, bez towarzyszącej terapii, może się okazać niewystarczające. Wiele danych wskazuje, że równoległe korzystanie z samopomocowych grup AA i terapii (np. CBT), przynosi bardzo dobre efekty w zachowaniu abstynencji[7].
Badania zagraniczne wykazały podobne wyniki[8]. Najbardziej skuteczne okazało się uczestnictwo w terapii oraz programie AA rozpoczynanych wraz z abstynencją. Zapewniało to dłuższe kontynuowanie spotkań samopomocowych już po ukończeniu terapii. Naukowcy zaznaczyli, że AA jest równie, jeśli czasami nie bardziej skuteczne, niż tradycyjne metody leczenia. Istnieją dowody na to, że w przypadku powrotu do picia zindywidualizowane interwencje AA są skuteczniejsze niż powrót do ukończonej już terapii. Uczestnictwo w AA pomaga zredukować koszty opieki zdrowotnej wynikającej z leczenia uzależnienia, wzmacniając jego skuteczność[9].
Działania gmin
Dobre praktyki gmin to informowanie o ruchu AA i propagowanie wydawanej przez niego literatury. Warto na stronie gminy oraz w broszurach i ulotkach zamieścić informacje na temat podstawowych zasad funkcjonowania grup, adres strony https://aa.org.pl/, tel. 453 051 179, infolinia: 801 033 242, adres mail: kontakt@aa.org.pl. Spotkania AA są organizowane w różnych lokalach, często w salkach przykościelnych. Mityngi odbywają się przez cały tydzień, zazwyczaj w godzinach 8–20.
KCPU rekomenduje nieodpłatne udostępnianie pomieszczeń na spotkania grup samopomocowych. Nie jest natomiast zalecane wspieranie finansowe grup AA. Są one bowiem dobrowolną i nieprofesjonalną wspólnotą trzeźwościową, i nie mają formy prawnej, zatem ich finansowe wspieranie jest sprzeczne z obowiązującym prawem[10].
Na zakończenie warto dodać, że grupy AA tworzą ludzie o różnych charakterach i, jak w każdej grupie, zdarzają się konflikty czy niedochowanie tajemnicy. Czasami prowadzący nie umie zapanować nad grupą, osoby wypowiadające się przerywają sobie i wzajemnie się krytykują. Uczestnictwo w grupach AA nie zawsze jest też wystarczające dla rozwiązania problemów danej osoby i konieczna jest wówczas także terapia. Jednak korzyści z uczestniczenia we wspólnocie są dla jej członków niepodważalne, a poprzez wspieranie utrzymania abstynencji i procesu zdrowienia osób z uzależnieniem, uczestnictwo w AA może redukować społeczno-ekonomiczne koszty używania alkoholu[11].
Agata Sierota
[1] www.aa.org.pl
[2] Praca zbiorowa (2016). Anonimowi Alkoholicy wkraczają w dojrzałość. Krótka historia AA. Wydawnictwo AA, Kraków.
[3] Praca zbiorowa (2019). Anonimowi Alkoholicy. Wydawnictwo AA, Kraków, s. 6
[4] Woronowicz, B.T. (2009). Uzależnienie. Geneza, terapia, powrót do zdrowia. Warszawa, Poznań: Media Rodzina, Wydawnictwo Edukacyjne Parpamedia.
[5] Hoffman B. (2022). Internet jako płaszczyzna spotkań grup Anonimowych Alkoholików podczas pierwszych miesięcy pandemii SARS-COV-2 (COVID-19). Wieści z AA, 1 (52).
[6] Kubicek, K.R., Morgan, O.J., Morrison, N.C. (2002). Pathways to long-term recovery from alcohol dependence: Comparison of spontaneous remitters and AA members. Alcoholism Treatment Quarterly, 20(2), 71–81.
[7] Cierpiałkowska L., Chodkiewicz J. (2020), Uzależnienie od alkoholu. Oblicza problemu. PWN, Warszawa.
[8] Kelly J.F., Humphreys K., Ferri M. (2020). Anonimowi Alkoholicy i inne programy 12 kroków w leczeniu uzależnienia od alkoholu. https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD012880.pub2/full/pl?contentLanguage=pl (dostęp: 8.08.2025).
[9] Frakt A., Carroll A.E. (2020). Program Anonimowych Alkoholików a inne metody; wyniki najnowszych badań. The New York Times, 11.3.
[10] KCPU (2024). Rekomendacje do realizowania i finansowania gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania programów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii w 2025 roku. KCPU, Warszawa https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2024/12/Rekomendacje_2025.pdf (dostęp: 6.08.2025).
[11] Zgliczyński W.S. (2024). Alkohol to wyzwanie dla zdrowia publicznego w Polsce. INFOS 9 (322). Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa.