Każdej jesieni skupiamy szczególną uwagę na profilaktyce raka piersi. Składają się na nią świadomość, wiedza i badania. A wśród wielu czynników ryzyka tej choroby onkologicznej wysokie miejsce zajmuje alkohol.
Październik od lat przybiera kolor różowy, aby podkreślić wagę badań, a tym samym szybkiego wykrycia zmian nowotworowych piersi, co ma ogromne znaczenie w procesie zdrowienia. Przypadający 15 października Europejski Dzień Walki z Rakiem Piersi ma szczególnie podkreślić znaczenie budowania świadomości profilaktycznej wśród Europejek i Europejczyków, gdyż jest to najczęstszy nowotwór złośliwy wśród kobiet, stanowiący około 30 procent wszystkich zachorowań onkologicznych.
Piersi w Polsce
Spoglądając na czynniki ryzyka, istotny wpływ na zachorowanie ma wiek. Chociaż choroba zazwyczaj dotyczy kobiet po menopauzie, to coraz częściej diagnozowana jest przed 40. rokiem życia. Mediana wieku zachorowania u kobiet wynosi 63 lata, a u mężczyzn 68 lat (średnio jest to 1 przypadek rozpoznania u mężczyzny na 127 rozpoznań wśród kobiet). Szczególną grupą ryzyka są kobiety w wieku 50–69 lat – tu jest najwięcej rozpoznań. Jednocześnie warto zaznaczyć, że aż 19 proc. zachorowań wśród kobiet stwierdza się między 30. a 50. rokiem życia. A zatem świadomość wagi badań profilaktycznych jest ważna niezależnie od numeru PESEL.
Jednym z czynników ryzyka choroby nowotworowej piersi jest spożywanie napojów alkoholowych, co zostało naukowo dowiedzione. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) – wyspecjalizowana agencja Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) – klasyfikuje alkohol jako czynnik rakotwórczy z grupy 1 (obok tytoniu, azbestu, formaldehydu). Kategoria ta jest stosowana wówczas, kiedy „istnieją wystarczające dowody na to, aby stwierdzić, że dany czynnik może powodować nowotwory u ludzi”.
Alkohol w diecie
Silny związek między spożywaniem alkoholu a zwiększonym ryzykiem zachorowania na nowotwory dotyczy każdego rodzaju napoju alkoholowego (piwa, wina, napojów spirytusowych). Warto tu podkreślić, że pod wpływem alkoholu, oprócz raka piersi (u kobiet), wzrasta również ryzyko nowotworu jelita grubego i odbytnicy, przełyku, jamy ustnej, gardła oraz krtani. Zgodnie z wynikami badań, spożywanie mniej niż „jednego drinka” tygodniowo zwiększa ryzyko raka piersi do 11,3 proc. W sytuacji spożywania 1 drinka dziennie (7 drinków tygodniowo) to ryzyko sięga 13,1 proc., a przy 14 drinkach w tygodniu – rośnie do 15,3 proc. (standardowa porcja alkoholu, to 10 g 100 proc. alkoholu w różnych rodzajach napojów alkoholowych).
W ramach Narodowej Strategii Onkologicznej na lata 2020–2030 wymieniono czynniki podwyższonego ryzyka zachorowania na nowotwór – zaliczają się do nich czynniki środowiskowe i styl życia, w tym spożywanie alkoholu. Aldehyd octowy uszkadza DNA i upośledza naturalną zdolność komórki do działań samonaprawczych. Warto wiedzieć, że wpływa również na żeńskie hormony, stymulując proliferację komórek i zwiększa tym samym ryzyko raka piersi. Ważne, aby wiedza ta zyskała rozgłos i trafiła do świadomości konsumentek i konsumentów napojów alkoholowych.
Co oferuje NFZ?
Program profilaktyki raka piersi finansowany przez NFZ kierowany jest do kobiet w wieku 45–74 lata, a w ramach proponowanych działań profilaktycznych bez skierowania możemy wykonać, co dwa lata, mammografię. Dla kobiet po leczeniu raka piersi i 5 latach monitorowania bądź ze wskazaniami genetycznymi czy hormonalnymi bezpłatne badania profilaktyczne zalecane są co 12 miesięcy.
W ramach profilaktyki systemowej dla osób z grupy podwyższonego ryzyka chorób nowotworowych piersi realizowany jest program Opieka nad rodzinami wysokiego, dziedzicznie uwarunkowanego ryzyka zachorowania na raka piersi lub raka jajnika. Osoby z grupy podwyższonego ryzyka otoczone są opiekę poradni genetycznych oraz specjalistycznych ośrodków onkologicznych (Breast Cancer Units). Świadczenia w ramach tego programu obejmują badania genetyczne, zindywidualizowany harmonogram badań, rezonans magnetyczny (MRI) piersi oraz częstsze badania obrazowe (MRI, MMG, USG).
Mity, wiedza, lęki
Według danych Onkofundacji Alivia z bezpłatnej mammografii w Polsce korzysta zaledwie 33,5 proc. uprawnionych kobiet. Cel Narodowej Strategii Onkologicznej sięga 60 proc. Co zatem powstrzymuje nas przed udziałem w badaniach profilaktycznych? Cennym źródłem informacji, które stanowią w dużej mierze odpowiedź na powyższe pytanie, jest raport Piersi w Polsce będący owocem badań Fundacji Sexed.pl. I tak, wśród mitów dotyczących raka piersi wybrzmiały poniższe przekonania:
- wystarczy, że robię regularnie badania krwi (35 proc. respondentek),
- wystarczy, że robię dość regularnie cytologię (33 proc.),
- jestem za młoda na raka piersi (21 proc.),
- mammografia boli (19 proc.),
- mammografia jest szkodliwa dla zdrowia (18 proc.).
Kolejnym wymiarem blokującym działania profilaktyczne okazał się brak wiedzy i środków:
- nie stać mnie na prywatne badania (44 proc.),
- nie wiem, jak się zapisać (37 proc.),
- nie wierzę w skuteczność takich badań (13 proc.).
Niemałe znaczenie odegrał również lęk przed diagnozą i chorobą:
- boję się leczenia i chemii (48 proc.),
- boję się samej diagnozy (40 proc.),
- badania są stresujące, a stres jest niezdrowy (36 proc.),
- boję się społecznej konsekwencji diagnozy (33 proc.),
- jak nie będę się badać, to choroby nie będzie (32 proc.).
Kolosalny wpływ na brak świadomości potrzeby badań profilaktycznych miały brak zaleceń lekarza (lekarz nigdy nie zalecił mi takiego badania – 64 proc. odpowiedzi) i brak wzorców (w moim otoczeniu nikt nie robił takich badań – 29 proc.). Często występują też chęć odkładania na później i tłumaczenie się brakiem czasu (40–50 proc. odpowiedzi) oraz przekonanie o braku powodu:
- nie mam żadnych niepokojących objawów, więc nie muszę się badać (76 proc.),
- nie wyczułam nic w samobadaniu (66 proc.),
- w mojej rodzinie nikt nie chorował na raka (59 proc.),
- prowadzę zdrowy tryb życia, więc nie zachoruję (30 proc.).
Zachęta do badań profilaktycznych
Jaki przekaz może pomóc w podjęciu decyzji o udziale w badaniach profilaktycznych?
- wczesne wykrycie raka dzięki regularności wykonywania badań często oznacza brak chemioterapii i leczenia, które nie wywraca życia do góry nogami;
- rak wykryty wcześnie ze względu na regularność wykonywania badań jest wyleczalny i można wrócić do zdrowia;
- do onkologa można iść bez skierowania;
- kobiety w wieku 45–74 lata mają darmową mammografię na NFZ co dwa lata i bez skierowania;
- do dyspozycji pacjentek są Breast Cancer Units – nowoczesne, dostępne na NFZ, z zespołem specjalistów.
Wśród sposobów zachęty do badań znalazły się – zdaniem respondentek badania Piersi w Polsce – przypomnienie od lekarza ginekologa, przypomnienie w IKP, przypomnienie w postaci SMS z NFZ, przypomnienie od lekarza rodzinnego, przypomnienie od bliskiej kobiety (mama, siostra, przyjaciółka), jak również włączenie badania USG i mammografii do badań obowiązujących w ramach medycyny pracy.
Regularność w badaniach profilaktycznych ma ogromne znaczenie i moc. Jak podkreśla prof. Piotr Rutkowski, specjalista w zakresie chirurgii onkologicznej, „profilaktyka pierwotna i wtórna to dwie najskuteczniejsze metody zmniejszenia liczby zachorowań na nowotwory i wczesnego ich wykrywania. Nadal przykładamy do nich zbyt mało uwagi. WHO szacuje, że przestrzeganie zaleceń, które są ujęte w Europejskim Kodeksie Walki z Rakiem zmniejszyłoby w Europie liczbę zgonów spowodowanych nowotworami nawet o 50 proc. – a wśród [tych zaleceń] znajduje się właśnie zalecenie badań profilaktycznych”.
| Europejski Kodeks Walki z Rakiem Nie pal tytoniu. Utrzymuj prawidłową masę ciała. Bądź aktywny fizycznie. Odżywiaj się zdrowo. Ogranicz spożycie alkoholu bądź całkowicie z niego zrezygnuj. Unikaj nadmiernej ekspozycji na słońce. Szczep swoje dzieci przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B i wirusowi HPV.Zgłaszaj się na badania przesiewowe. |
Co możemy robić lokalnie i nie tylko?
Możemy wzajemnie się wspierać i edukować, a nie straszyć nikłą sprawczością i beznadziejnością rokowań. Profilaktyka może stać się naszą wspólną rutyną czy rytuałem dbania o siebie. Działania wspólnotowe, atencja i praca z przekonaniami czy lukami w rzetelnej wiedzy to czynniki odgrywające znaczącą rolę w jakości i powszechności profilaktyki raka piersi wśród Polek. Oprócz ulotek, kampanii w przestrzeni wirtualnej i plakatów wychodźmy sobie naprzeciw, bo w grupie raźniej i pewniej jest stawiać kroki tam, gdzie boimy się iść.
Magdalena Borkowska
Bibliografia:
Europejski Kodeks Walki z Rakiem http://12sposobownazdrowie.pl/12_sposobow.pdf (dostęp: 01.10.2026)
Rozmowa z prof. Janem Lubińskim https://weekend.gazeta.pl/weekend/7,177333,28700101,prof-jan-lubinski-nie-wolno-rozpoczynac-leczenia-raka-piersi.html (dostęp: 01.10.2026)
Onkofundacja Alivia
https://alivia.org.pl/aktualnosci/pink-october-2026-informacja-prasowa/ (dostęp: 05.10.2026)
https://alivia.org.pl/wiedza-o-raku/alkohol-jest-rakotworczy-poznaj-twarde-dowody/ (dostęp: 22.10.2026)
Akademia NFZ
https://akademia.nfz.gov.pl/artykuly/rak-piersi-badaj-sie/ (dostęp: 05.10.2026)
Raport Piersi w Polsce 2025 https://sexed.pl/wp-content/uploads/2025/09/Piersi-w-Polsce-Raport-SEXEDPL-3.pdf (dostęp: 05.10.2026)
www.zwrotnikraka.pl (dostęp: 16.10.2026)
https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/piers/epidemiologia (dostęp: 22.10.2026)