Nawet co siódmy dorosły Polak mógł zagrać na bezprawnej stronie hazardowej, a dwie trzecie tych graczy wykazuje objawy problemowego grania – wynika z badania „Uprawianie gier hazardowych na nielegalnych stronach internetowych” przeprowadzonego przez naukowców z KUL. Z badania wynika też, że blisko 29 proc. użytkowników nielegalnych stron hazardowych mieści się w grupie podwyższonego ryzyka samobójczego (wobec niespełna 13 proc. spośród grających legalnie).
Problem nie jest marginalny. W badaniu ilościowym, obejmującym 5 tysięcy dorosłych użytkowników internetu, ponad 15 proc. respondentów przyznało się do korzystania z bezprawnej oferty hazardowej online przynajmniej raz w życiu. – To oznacza, że ponad 3,5 miliona dorosłych Polaków przynajmniej raz w życiu skorzystało z nielegalnych stron hazardowych – podkreśla dr Rafał Bartczuk, kierownik projektu badawczego. – Regularni gracze korzystający z nielegalnej oferty dwukrotnie częściej wykazują przy tym ryzyko zaburzenia hazardowego niż gracze pozostający przy serwisach legalnych – dodaje.
Uzyskanie wiarygodnych wyników nie było jednak zadaniem prostym – część użytkowników nie wie, że korzysta z oferty spoza legalnego rynku, a część się do tego nie przyznaje. – Powód jest prosty: korzystanie z bezprawnych serwisów hazardowych w Polsce grozi odpowiedzialnością karną skarbową i grzywną, a samo zachowanie jest społecznie nieakceptowane. Dopiero zastosowanie specjalnych technik badawczych, ograniczających niechęć do odpowiadania na drażliwe pytania, pozwoliło ustalić realną skalę zjawiska. Okazało się między innymi, że w ciągu 30 dni przed badaniem ponad 8 proc. dorosłych Polaków korzystało z nielegalnego hazardu online. Wśród regularnych graczy – osób grających przynajmniej raz w tygodniu – ten odsetek sięgnął 18 proc. – wylicza Rafał Bartczuk.
Wspomnijmy tu, że w Polsce, zgodnie z ustawą o grach hazardowych, uczestnictwo w grach hazardowych online jest dopuszczalne pod warunkiem urządzania gier na podstawie zezwolenia wydanego przez właściwy polski organ. Urządzanie gier hazardowych przez internet – z wyjątkiem zakładów wzajemnych i loterii promocyjnych – jest objęte monopolem państwa. Zakłady wzajemne i loterie promocyjne mogą być natomiast urządzane online przez podmioty posiadające wymagane zezwolenie.
Dwie trzecie graczy z problemem
Badacze zauważają, że nie ma graczy korzystających wyłącznie z serwisów nielegalnych. Rynek dzieli się na graczy pozostających wyłącznie przy ofercie legalnej oraz tych, którzy łączą oba źródła. Ta prawidłowość, potwierdzona wcześniej w badaniach międzynarodowych, powtórzyła się również w Polsce.
Gracze sięgający po bezprawną ofertę są przeciętnie nieco młodsi i częściej płci męskiej (w porównaniu z użytkownikami oferty legalnej). Istotna jest także ich sytuacja finansowa: długi zaciągnęła ponad połowa z nich (wobec około 40 proc. graczy korzystających wyłącznie z legalnych serwisów). Jednocześnie badacze podkreślają, że w przypadku większości zmiennych socjodemograficznych – miejsca zamieszkania, wykształcenia czy dochodów – nie stwierdzono istotnych różnic. – Stereotypowo przedstawia się to jako problem młodych mężczyzn. Takie tendencje są widoczne, ale więcej cech łączy grających legalnie i nielegalnie niż ich dzieli – podkreśla dr Bartczuk.
To, co jednoznacznie różnicuje obie grupy, to sposób gry. Gracze korzystający z nielegalnej oferty grają częściej i intensywniej, a ich udział w hazardzie częściej ma charakter ucieczkowy – służy radzeniu sobie z nieprzyjemnymi sytuacjami czy podniesieniu poziomu pobudzenia. Jednak najbardziej niepokojące rezultaty dotyczą kondycji psychicznej graczy.
Autorzy wykorzystali międzynarodową skalę oceny uzależnienia od hazardu (Problem Gambling Severity Index, PGSI). Okazało się, że wśród osób korzystających z bezprawnych stron ponad 66 proc. spełniało kryteria problemowego hazardu. Dla porównania, wśród osób korzystających wyłącznie z legalnych stron było to mniej niż 28 proc. Ponadto około 40 proc. graczy korzystających z nielegalnej oferty doświadcza szkód – finansowych, ale także w każdym z badanych obszarów – w relacjach, zdrowiu psychicznym, pracy czy w kwestii konfliktów z prawem (o czym poniżej). W grupie porównawczej odsetki te wahają się od 5 do 8 procent.
Będzie gorzej
Badacze zaznaczają, że przeprowadzone przez nich badanie nie pozwala ostatecznie rozstrzygnąć, co jest tu przyczyną, a co skutkiem. – Możliwe są dwa mechanizmy opisane w literaturze: z jednej strony nielegalni dostawcy nie podlegają regulacjom odpowiedzialnej gry, zatem brak ograniczeń pozwala im konfigurować maszyny wirtualne w sposób zwiększający ryzyko uzależnienia; z drugiej – osoby zmagające się już z problemem hazardowym same kierują się ku ofercie nielegalnej, między innymi wtedy, gdy stosują samowykluczenie na legalnym rynku – zauważa Rafał Bartczuk.
Zaproszeni do projektu eksperci – przedstawiciele branży, regulatora, środowisk terapeutycznych oraz sektora zdrowia publicznego – przewidują, że zjawisko będzie narastać. Ich zdaniem najbardziej prawdopodobne są:
- wzrost liczby osób korzystających z nielegalnych gier,
- obniżenie wieku graczy,
- wzrost ukrytych form hazardu w grach komputerowych,
- wzrost wykorzystania influencerów i platform społecznościowych do działań marketingowych związanych z hazardem,
- wzrost dostępności hazardu internetowego dla dzieci i młodzieży.
W głowie gracza
Projekt, realizowany w latach 2024–2025, powstał jako odpowiedź na lukę badawczą – dotychczasowe szacunki opierały się niemal wyłącznie na danych ekonomicznych i fiskalnych, a dostępne informacje o użytkownikach pochodziły głównie z nieweryfikowalnych badań samej branży. Poza badaniem populacyjnym (ilościowym) przeprowadzono badanie regularnych graczy – 20 pogłębionych wywiadów jakościowych z użytkownikami nielegalnej oferty. – Jeśli badanie ilościowe odpowiadało na pytanie „ile”, to jego jakościowa część miała pokazać „dlaczego”. Chcieliśmy zajrzeć do głów graczy – mówi dr hab. Bernadeta Lelonek-Kuleta, odpowiedzialna za drugą część badania. Wywiady ułożono wokół czterech głównych bloków tematycznych:
- doświadczenia graczy z rynkiem bezprawnego hazardu: jak wygląda granie, co jest dla nich ważne, jakie emocje i myśli towarzyszą uczestnictwu w tych grach;
- sposobu postrzegania gier. Kluczowym pytaniem było, jak gracze rozumieją różnicę między ofertą legalną a nielegalną: czym się ona charakteryzuje, jakie ma dla nich znaczenie i jak oceniają ryzyko oraz korzyści związane się z wyborem serwisów spoza oficjalnego obrotu;
- motywacji. Badacze chcieli ustalić, co skłania do gry w serwisach nielegalnych;
- szkód – doświadczanych osobiście i obserwowanych u innych.
Dotarcie do badanych wymagało strategii. Ogłoszenia z zaproszeniem do wywiadów, wraz z krótką ankietą przesiewową, zamieszczono w serwisach internetowych i na portalach społecznościowych związanych z graniem i hazardem. Badacze szukali osób grających w serwisach nielegalnych regularnie – co najmniej raz w tygodniu, przez minimum pół roku – a przede wszystkim świadomych, że korzystają z bezprawnej oferty. Ten ostatni warunek nie jest oczywisty, bo – jak już wspomnieliśmy – często spotyka się graczy, którzy nie widzą różnicy pomiędzy serwisami. – Ankietę przesiewową otworzyło około tysiąca osób, ale droga do finałowej dwudziestki była wyboista. Część uczestników przerwała jej wypełnianie po zapoznaniu się z informacjami o projekcie. Część spośród tych, którzy ją ukończyli, nie spełniała kryteriów. A niektórzy, choć się kwalifikowali, rezygnowali z rozmowy właśnie dlatego, że badanie dotyczyło nielegalnego hazardu – tematu drażliwego społecznie i ryzykownego pod względem prawnym – wyjaśnia Bernadeta Lelonek-Kuleta.
Motywacje graczy
Z badania jakościowego wynika między innymi, że decyzja o wyborze nielegalnych usług jest zazwyczaj efektem współwystępowania wielu czynników. Autorzy wyróżnili pięć głównych motywów – społeczny, emocjonalny, poznawczy, finansowy i związany z atrakcyjnością samych serwisów. Okazuje się, że decyzja o rozpoczęciu gry rzadko jest w pełni świadoma i dobrze przemyślana. Najczęściej jest to proces, który rozwija się stopniowo, a impulsem do rozpoczęcia korzystania z bezprawnych serwisów były dla wielu respondentów rekomendacje znajomych. Najczęściej polegało to na przesłaniu linku do strony, zaproszeniu do wspólnej gry lub zwróceniu uwagi na atrakcyjne bonusy oferowane przez operatora. Dzięki temu nielegalny hazard zaczynał być postrzegany nie jako coś ryzykownego, ale jako normalna forma rozrywki.
Jednak najsilniejszym motywem okazały się emocje. Gracze najczęściej mówili, że grają, ponieważ chcą poczuć adrenalinę, szukają silnych wrażeń, chcą poprawić sobie humor, zapomnieć o codziennych problemach, odreagować stres, zrelaksować się. Dla części z nich hazard stał się sposobem radzenia sobie z napięciem lub złym nastrojem. Gracze zwracali uwagę, że nielegalne serwisy często oferują więcej rodzajów gier, wyglądają nowocześniej, są wygodniejsze w użyciu, łatwiej się na nich zarejestrować, dają wyższe wygrane, wreszcie – unika się opodatkowania. Badania ilościowe pokazały, że osoby korzystające z bezprawnych stron nie różniły się od innych graczy pod względem motywacji finansowej. Autorzy uważają więc, że argument pieniężny często jest jedynie uzasadnieniem decyzji, która została podjęta z innych powodów – właśnie emocjonalnych.
Szkody – nie tylko finansowe
Wyniki badania wskazują, że osoby korzystające z nielegalnych serwisów hazardowych znacznie częściej niż osoby uczestniczące wyłącznie w legalnych grach deklarowały występowanie szkód w różnych sferach życia:
- problemy finansowe. Występowanie poważnych problemów materialnych zadeklarowało blisko 41 proc. osób korzystających z bezprawnych serwisów hazardowych, podczas gdy w grupie osób grających wyłącznie u legalnych operatorów odsetek ten wyniósł tylko 8 proc.;
- problemy rodzinne i społeczne. Osoby korzystające z nielegalnych serwisów częściej deklarowały konflikty rodzinne, pogorszenie relacji z bliskimi, wycofanie się z życia społecznego, zaniedbywanie bliskich. Poważne szkody w relacjach dotyczyły ponad 38 proc. graczy korzystających z bezprawnych stron, podczas gdy wśród graczy legalnych było to niespełna 5 proc.;
- problemy zdrowotne. Pogorszenie stanu zdrowia zadeklarowało 38 proc. graczy korzystających z nielegalnych stron (wśród graczy legalnych nieco ponad 5 proc.);
- problemy zawodowe i szkolne. Respondenci korzystający z bezprawnych serwisów znacznie częściej opuszczali obowiązki, mieli problemy z koncentracją, gorzej wykonywali pracę, zaniedbywali naukę. Takie problemy dotyczyły ponad 30 proc. graczy korzystających z nielegalnych stron wobec niespełna 5 proc. graczy legalnych;
- problemy prawne. Wskazało na nie 38 proc. respondentów z tej grupy, wobec niespełna 10 proc. osób korzystających wyłącznie z legalnych gier hazardowych.
Ryzyko dla zdrowia psychicznego
Problemy w sferze mentalnej zgłosiło ponad 41 proc. graczy korzystających z bezprawnych stron (wobec nieco ponad 7 proc. graczy korzystających wyłącznie z legalnych serwisów). Badacze przeanalizowali tu trzy obszary: objawy depresji, objawy lęku, ryzyko zachowań samobójczych. Wyniki uzyskane w ostatniej ze wspomnianych sfer mogą być szczególnie niepokojące. Podwyższone ryzyko samobójcze stwierdzono bowiem u niemal 29 proc. osób korzystających z nielegalnych stron, wobec niespełna 13 proc. osób grających wyłącznie legalnie. Nie oznacza to, że hazard jest jedyną przyczyną takich myśli. Autorzy podkreślają jednak, że osoby korzystające z bezprawnych stron znacznie częściej znajdują się w grupie wymagającej pomocy psychologicznej lub psychiatrycznej. Badanie wykazało także, że ponad 44 proc. graczy korzystających z nielegalnych stron osiągało wynik wskazujący na podwyższone ryzyko depresji (wobec niespełna 22 proc. wśród graczy korzystających wyłącznie z legalnych stron). Jeszcze częściej pojawiały się objawy lękowe. Gracze korzystający z nielegalnych serwisów częściej odczuwali przewlekłe napięcie, mieli trudności z odpoczynkiem, gorzej radzili sobie ze stresem, częściej zgłaszali nasilony niepokój.
Większość badanych miała świadomość potencjalnych, negatywnych konsekwencji związanych z hazardem, a jednocześnie wielu z nich deklarowało, że kontroluje swoje granie. Autorzy badania zwracają uwagę, że może to świadczyć o działaniu rozmaitych mechanizmów psychologicznych: zaprzeczania, racjonalizowania własnego zachowania, minimalizowania strat, iluzji kontroli. To właśnie one sprawiają, że wiele osób zgłasza się po pomoc dopiero wtedy, gdy problemy są już bardzo poważne.
Bartosz Klimas
Bibliografia:
Bartczuk P.R., Cudo A., Jareniowski P. Lelonek-Kuleta B., Narvois-Sobolevska O., Skowronek G., Uprawianie gier hazardowych na nielegalnych stronach internetowych: kompleksowe podejście do oszacowania rozpowszechnienia i rozpoznania motywów za pomocą analiz ilościowych, jakościowych i prawnych. Raport podsumowujący. Katolicki Uniwersytet Lubelski, Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, Warszawa 2026.