Smartfony, tablety i telewizory są obecne w życiu dzieci od najmłodszych lat. Czy korzystanie z nich wpływa na rozwój poznawczy przedszkolaków? Jaką rolę odgrywają rodzice? I co mogą zrobić samorządy, aby wspierać rodziny w odpowiedzialnym korzystaniu z technologii? Odpowiedzi na te pytania dostarcza cykl polskich badań „Brzdąc w sieci”, którego najnowsza, czwarta edycja koncentruje się na związku pomiędzy korzystaniem z urządzeń ekranowych a rozwojem funkcji wykonawczych u dzieci.
Jeszcze kilkanaście lat temu kontakt kilkuletniego dziecka ze smartfonem czy tabletem nie był częstym zjawiskiem. Dziś rosnąca obecność technologii w życiu najmłodszych rodzi pytania o konsekwencje rozwojowe. Czy wczesny kontakt z ekranami może utrudniać koncentrację? Czy wpływa na zdolność kontrolowania impulsów? Czy wszystkie aktywności cyfrowe oddziałują na dziecko w podobny sposób? Te kwestie są przedmiotem cyklu badań „Brzdąc w sieci”, zainicjowanego przez dr Magdalenę Rowicką z Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. Badania są dofinansowywane ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.
W kolejnych edycjach projektu badacze przyglądali się nie tylko temu, jak małe dzieci korzystają z urządzeń cyfrowych, lecz także temu, jakie znaczenie mają zachowania i decyzje rodziców, ale także w jaki sposób doświadczenia cyfrowe mogą wiązać się z rozwojem poznawczym. To ważna zmiana perspektywy. Dyskusja o dzieciach i ekranach często sprowadza się do pytania, ile minut dziennie można pozwolić dziecku korzystać z telefonu lub tabletu. Tymczasem coraz większego znaczenia nabierają pytania o rodzaj oglądanych treści, okoliczności korzystania z urządzeń oraz obecność i zaangażowanie dorosłych.
Cztery edycje badań – coraz pełniejszy obraz cyfrowego dzieciństwa
Pierwsza edycja projektu, „Brzdąc w sieci 1.0”, została zrealizowana w 2020 roku. Podobnie jak druga, przeprowadzona dwa lata później, koncentrowała się na korzystaniu z urządzeń ekranowych przez dzieci do szóstego roku życia. Obie edycje badań czyli badania „Brzdąc w sieci 1.0”i „Brzdąc w sieci 2.0” pokazały, że 1/3 dzieci korzysta z urządzeń ekranowych jeszcze przed ukończeniem drugiego roku życia. Co więcej: korzysta z nich w nieodpowiedni sposób – w dużej mierze w samotności bez obecności rodzica, oglądając treści w sposób bierny, a także tuż przed snem.
Wyniki wyżej wspomnianych badań wskazały także, że już małe dzieci, w wieku przedszkolnym, korzystają z urządzeń ekranowych w sposób, który jest niezgodny z rekomendacjami międzynarodowych towarzystw pediatrycznych czy Światowej Organizacji Zdrowia. Rekomendacje te mówią bowiem m.in. o tym, że dzieci do 2. roku życia w ogóle nie powinny mieć kontaktu z urządzeniami, a dzieci starsze mogę korzystać z nich co najwyżej 1 godzinę dziennie.
W trzeciej edycji, realizowanej w latach 2023–2024, uwagę skierowano na rodziców. Badacze starali się zrozumieć, dlaczego dorośli pozwalają małym dzieciom korzystać z urządzeń ekranowych także wtedy, gdy nie jest to zgodne z rekomendacjami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Już samo postawienie tego pytania ma duże znaczenie dla projektowania działań profilaktycznych. Pokazuje bowiem, że znajomość zaleceń nie musi automatycznie przekładać się na codzienne praktyki wychowawcze. Rodzice podejmują decyzje w określonych warunkach rodzinnych, organizacyjnych i społecznych. Choćby doświadczanie przez nich stresu powoduje, że częściej udostępnia on dziecku urządzenia ekranowe. To zaś może prowadzić do problemowego używania tych urządzeń przez samo dziecko. Innym z mechanizmów leżących u podłoża problemowego używania mediów przez latorośl jest niezaspokajanie jego potrzeb przez rodzica oraz modelowanie przez opiekuna problemowego zachowania (np. nadużywania urządzeń ekranowych). Dlatego skuteczna profilaktyka powinna uwzględniać ich rzeczywiste potrzeby i możliwości samych rodziców.
Najnowsza edycja, „Brzdąc w sieci 4.0”, kierowana przez dr Magdalenę Rowicką we współpracy ze Stowarzyszeniem Cyfrowy Dialog, stanowi kolejny etap tego programu badawczego. Tym razem naukowcy postanowili sprawdzić, czy sposób korzystania z urządzeń ekranowych wiąże się z rozwojem określonych zdolności poznawczych dzieci, a także, czy sposób przeprowadzania testów – cyfrowy lub tradycyjny – może wpływać na uzyskiwane wyniki.
Co badał „Brzdąc w sieci 4.0”?
W czwartej edycji uczestniczyło 503 dzieci w wieku od czterech do sześciu lat oraz 503 rodziców, po jednym dla każdego dziecka. Dziewczynki stanowiły 51 proc. badanych dzieci. Wśród rodziców zdecydowaną większość stanowiły matki (88,5 proc.). Badanie koncentrowało się na trzech funkcjach wykonawczych: hamowaniu reakcji, elastyczności poznawczej i pamięci operacyjnej. Choć określenia te mogą brzmieć specjalistycznie, dotyczą umiejętności niezbędnych w codziennym funkcjonowaniu dziecka.
Hamowanie reakcji pozwala powstrzymać się przed działaniem pod wpływem impulsu. Dzięki tej umiejętności dziecko może zaczekać na swoją kolej, nie przerywać innym czy oprzeć się pokusie natychmiastowego sięgnięcia po atrakcyjny przedmiot.
Elastyczność poznawcza oznacza zdolność zmiany sposobu myślenia i dostosowywania zachowania do nowych okoliczności. Jest potrzebna na przykład wtedy, gdy zmieniają się zasady zabawy albo dotychczasowy sposób rozwiązania problemu okazuje się nieskuteczny.
Pamięć operacyjna umożliwia krótkotrwałe przechowywanie i wykorzystywanie informacji. To dzięki niej dziecko może zapamiętać kilkuelementową instrukcję, wykonać zadanie wymagające paru kolejnych czynności czy wykorzystać wcześniej usłyszaną informację.
Wszystkie te umiejętności mają istotne znaczenie dla uczenia się, samoregulacji, budowania relacji społecznych i późniejszego funkcjonowania w szkole.
Badacze podzielili dzieci na trzy grupy: niekorzystające z urządzeń ekranowych, korzystające z nich krócej niż godzinę dziennie oraz korzystające dłużej niż godzinę. Informacje o czasie spędzanym przed ekranami pochodziły z kwestionariuszy wypełnianych przez rodziców. Każde dziecko uczestniczyło w dwóch indywidualnych spotkaniach w przedszkolu. Podczas nich wykonywało zadania sprawdzające funkcje wykonawcze. Co szczególnie istotne, część testów przeprowadzano z wykorzystaniem tabletu, a część w formie tradycyjnej, papierowej lub ruchowej. Takie rozwiązanie pozwoliło przyjrzeć się nie tylko umiejętnościom dzieci, lecz także temu, czy samo narzędzie pomiaru może wpływać na ocenę ich możliwości.
Co pokazały najnowsze badania?
Jednym z istotnych wniosków czwartej edycji jest znaczenie pory dnia, w której dziecko korzysta z urządzeń ekranowych. Badacze zaobserwowali, że im więcej czasu dzieci spędzały przed ekranem rano, przed wyjściem do przedszkola, tym słabiej radziły sobie z zadaniami wymagającymi elastyczności poznawczej, wykonywanymi w tradycyjnej formie. Zależność ta ma praktyczne znaczenie dla codziennych zwyczajów rodzinnych. Poranne oglądanie bajek czy korzystanie z telefonu może wydawać się wygodnym rozwiązaniem organizacyjnym, jednak wyniki badania przemawiają za ograniczaniem takich praktyk. Nie oznacza to, że wykazano bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy, zgodnie z którym każde poranne korzystanie z ekranu pogarsza rozwój dziecka. Wyniki wskazują natomiast na zależność, którą warto uwzględniać w zaleceniach profilaktycznych. Podobnie jest w przypadku oglądania telewizji – dłuższy czas spędzany na oglądaniu filmów i bajek w dni powszednie wiązał się z niższymi wynikami w zakresie elastyczności poznawczej mierzonej testami cyfrowymi.
Nie każdy ekran i nie każda aktywność oznaczają to samo
Ważnym elementem projektu „Brzdąc w sieci 4.0” był również przegląd międzynarodowych badań dotyczących związku między korzystaniem z urządzeń cyfrowych a rozwojem poznawczym małych dzieci. Wnioski nie są tu jednoznaczne. Część badań wskazuje na potencjalne korzyści wynikające z korzystania z odpowiednio zaprojektowanych aplikacji i programów edukacyjnych. Inne pokazują niekorzystne związki między nadmierną ekspozycją na ekrany a koncentracją, samokontrolą czy pamięcią operacyjną. Są również badania, w których nie stwierdzono wyraźnych zależności. Wyniki nie uzasadniają więc prostego stwierdzenia, że każda aktywność ekranowa szkodzi dziecku. Równie nieuprawnione byłoby jednak uznanie, że sposób korzystania z technologii pozostaje bez znaczenia.
Szczególną uwagę badacze zwracają na charakter treści cyfrowych. Materiały o bardzo szybkim tempie, intensywnych bodźcach wizualnych i dźwiękowych mogą utrudniać małym dzieciom koncentrację i przetwarzanie informacji. Z kolei spokojniejsze materiały edukacyjne, dostosowane do wieku i możliwości poznawczych dziecka, mogą wspierać niektóre obszary uczenia się. Znaczenie ma także to, czy dziecko korzysta z urządzenia samodzielnie, czy towarzyszy mu dorosły, który pomaga rozumieć oglądane treści, rozmawia o nich i odnosi je do rzeczywistych doświadczeń. Z perspektywy profilaktyki oznacza to konieczność odejścia od komunikatów opartych wyłącznie na zakazach. Ważne jest przekazywanie rodzicom konkretnych wskazówek dotyczących czasu, treści i okoliczności korzystania z urządzeń.
Co to oznacza dla samorządów? „Brzdąc w sieci 4.0” przesuwa akcent z profilaktyki opartej na straszeniu technologią na profilaktykę wspierającą rozwój poznawczy dziecka, a także kompetencje wychowawcze rodziców oraz świadome korzystanie z mediów cyfrowych. Urządzenia ekranowe bowiem same w sobie nie są złe. Złymi się stają w momencie, gdy są źle spożytkowane.
Maja Ruszpel
Bibliografia
Rowicka M., Raport badawczy z projektu „Brzdąc w sieci 4.0”. Stowarzyszenie Cyfrowy Dialog, Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, Warszawa 2026. https://kcpu.gov.pl/uzaleznienia-behawioralne/badania/#zawartosc (dostęp: 25.10.2026)