Skuteczna polityka samorządowa nie może ograniczać się do finansowania leczenia osoby z uzależnieniem od substancji psychoaktywnych. Równie istotne jest budowanie kompleksowego systemu pomocy dla wszystkich członków rodziny.
Uzależnienie od alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych rzadko jest problemem wyłącznie jednej osoby. Konsekwencje obejmują zwykle całą rodzinę. Cierpią partnerzy, dzieci, dziadkowie i inni bliscy. Uzależnienie przekłada się na pogorszenie relacji, zaburzenie pełnienia ról rodzinnych, trudności wychowawcze czy problemy emocjonalne dzieci. Jest również skorelowane z przemocą domową i wykluczeniem społecznym.
Rekomendacje Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom do realizowania i finansowania gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii w 2026 roku wyraźnie podkreślają, że działania kierowane do rodzin powinny mieć charakter długofalowy, oparty na współpracy wielu instytucji oraz uwzględniający różne aspekty problemu. Zaleca się odejście od pojedynczych interwencji na rzecz budowania lokalnego systemu wsparcia, tak aby mieszkańcy nie pozostawali bez pomocy na żadnym etapie – od pierwszych sygnałów kryzysu, przez terapię, aż po odbudowę funkcjonowania całej rodziny.
Przed rozpoczęciem leczenia
Uzależnianie pomocy rodzinie od momentu, w którym członek rodziny używający substancji psychoaktywnych podejmie leczenie jest błędem. Bliscy powinni otrzymywać wsparcie niezależnie od decyzji osoby z problemem uzależnienia. Długotrwałe funkcjonowanie w przewlekłym stresie przyczynia się zwykle do narastania problemów psychicznych, emocjonalnych i społecznych. Widać więc konieczność zapewnienia łatwo dostępnej pomocy psychologicznej i terapeutycznej dla partnerów osób z uzależnieniem, ich dzieci oraz innych członków rodziny odczuwających skutki uzależnienia swojego bliskiego. Samorząd może finansować konsultacje indywidualne, terapię rodzinną i grupy wsparcia prowadzone przez psychologów czy psychoterapeutów specjalizujących się w tej problematyce.
Szczególny nacisk kładzie się na to, aby pomoc była łatwo dostępna, bez konieczności długiego oczekiwania, i nie wymagała skomplikowanych procedur administracyjnych. Dla osoby w kryzysie czas ma ogromne znaczenie. Bywa też, że człowiek, który dziś szuka pomocy, za kilka tygodni może z tego zrezygnować. Szukanie pomocy wymaga bowiem wysiłku i energii, której potencjalny pacjent zwykle nie ma zbyt wiele.
Pomoc nie powinna jednak ograniczać się wyłącznie do osób aktualnie doświadczających skutków uzależnienia, które dotyka bliskiego. Wsparcia wymagają również osoby dorosłe wychowane w rodzinach z problemem uzależnienia. Dla wielu z nich korzystanie z psychoterapii lub wsparcia psychologa stanowi ważny element odbudowy dobrostanu psychicznego i poprawy funkcjonowania w relacjach. Pomoc może przybrać formę edukacji, poradnictwa, interwencji kryzysowej, wsparcia psychologicznego w rozwoju osobistym czy też motywowania do podjęcia psychoterapii.
Systemowe podejście do pomocy
Współcześnie dużą wagę przywiązuje się do dobrostanu dzieci – to bardzo dobra zmiana. Należy jednak pamiętać o tym, że programy kierowane wyłącznie do dzieci nie rozwiązują problemów funkcjonowania rodziny. Wspieranie dzieci w budowaniu kompetencji społecznych, umożliwianie im rozwijania umiejętności radzenia sobie z trudnymi emocjami i wzmacnianie odporności psychicznej jest bardzo ważnym zadaniem specjalistów pracujących z rodzinami z problemem uzależnienia. Jednak po powrocie do domu dziecko nadal funkcjonuje w tym samym, trudnym i krzywdzącym środowisku.
KCPU podkreśla potrzebę aktywnego włączania rodziców do programów realizowanych z dziećmi, zarówno w formie stacjonarnej, jak i wyjazdowej. Co ważne, nie chodzi tu o jednorazowy rodzinny piknik czy wspólne ognisko, ale o zaplanowanie takich elementów programu, które rzeczywiście pozwalają odbudowywać relacje. Ważne jest również wspieranie rodziców w budowaniu kompetencji rodzicielskich i wychowawczych. Dobrym rozwiązaniem może być organizowanie warsztatów umożliwiających dzieciom rozwój kompetencji społecznych i zajęć dla rodziców w formie treningów umiejętności wychowawczych. Rodzice powinni mieć również możliwość konsultacji z psychologiem.
Praktyka pokazuje również wartość stosowania tzw. zadań między spotkaniami. Rodzice i dzieci otrzymują proste aktywności do wykonania w domu. Może to być wspólne przygotowanie posiłku, zaplanowanie rodzinnego popołudnia bez telefonów, przeprowadzenie rozmowy według przygotowanego scenariusza bądź prowadzenie tygodniowego dziennika wspólnie spędzonego czasu. Systematyczne wykonywanie tego rodzaju zadań pomaga odbudowywać więzi w dużo większym stopniu niż oferowanie rodzinom jednorazowych wydarzeń integracyjnych.
Placówki wsparcia dziennego
Takie placówki to, wbrew powszechnemu postrzeganiu, nie tylko miejsca zapewniające dzieciom opiekę po szkole. Ich potencjał jest znacznie większy. Mogą stać się istotnym miejscem pracy z rodziną, które będzie łączyć działania opiekuńcze, wychowawcze, socjoterapeutyczne i profilaktyczne. KCPU zaleca również tworzenie placówek wsparcia dziennego w formie pracy podwórkowej. Mowa tu o działaniach animacyjnych i socjoterapeutycznych bądź takich, które stanowią połączenie różnych form pracy – podwórkowej, specjalistycznej i opiekuńczej. Dobrym działaniem może okazać się również organizowanie obozów oraz wyjazdów z programem socjoterapeutycznym, stanowiącym jednocześnie integralny element całorocznego programu pracy placówki. Nie należy przy tym zapominać o podstawowych potrzebach. Istotnym elementem jest dożywianie dzieci uczestniczących w pozalekcyjnych programach opiekuńczo-wychowawczych i socjoterapeutycznych.
Warto pamiętać o tym, że dzieci wychowujące się w rodzinach z problemem uzależnienia bardzo często żyją w stanie chronicznego napięcia. Zmagają się z problemami, z którymi nie są w stanie samodzielnie sobie poradzić ze względu na wiek. Dlatego też programy kierowane do nich nie powinny ograniczać się do organizacji czasu wolnego. Większą wartość mają działania rozwijające umiejętność rozpoznawania emocji, proszenia o pomoc, radzenia sobie ze stresem czy budowania poczucia własnej wartości. Dobrze, gdy zajęcia te są prowadzone przez osoby przygotowane z zakresu socjoterapii lub psychoterapii dzieci i młodzieży. Konieczne jest również zapewnienie dzieciom możliwości korzystania z indywidualnych konsultacji psychologicznych, zwłaszcza jeśli podczas zajęć ujawnią trudne doświadczenia wymagające pogłębionej pomocy.
Współpraca plus ewaluacja
Żadna placówka nie jest w stanie rozwiązać trudności rodziny z problemem uzależnienia samodzielnie. Bardzo duże znaczenie ma współpraca między gminną komisją rozwiązywania problemów alkoholowych, ośrodkiem pomocy społecznej, szkołą, placówkami ochrony zdrowia, policją, sądami, kuratorami oraz organizacjami pozarządowymi. Współpraca ta nie powinna jednak ograniczać się do przekazywania pism czy sporadycznych spotkań zespołów interdyscyplinarnych. Dużo lepsze efekty może przynieść wspólne planowanie pomocy konkretnej rodzinie, ustalenie zakresu odpowiedzialności poszczególnych instytucji oraz regularna wymiana informacji. Należy jednak pamiętać o obowiązku poszanowania obowiązujących przepisów dotyczących ochrony danych osobowych.
Warto tu zauważyć, że gminy coraz częściej odchodzą od finansowania pojedynczych wydarzeń profilaktycznych na rzecz programów opartych na dowodach naukowych. Za tym podejściem stoją liczne argumenty. Jednorazowy festyn, spektakl czy prelekcja mogą oczywiście pełnić funkcję edukacyjną, jednak same w sobie raczej nie prowadzą do trwałej zmiany zachowań. Dużo bardziej efektywne są programy realizowane przez kilka lub kilkanaście tygodni, obejmujące pracę z dzieckiem i rodzicami.
Aby zwiększyć szansę osiągnięcia pozytywnego efektu, potrzebna jest też ocena rezultatów podejmowanych działań. Warto przy tym pamiętać, że o skuteczności programu nie świadczy wyłącznie liczba uczestników czy liczba rozdanych materiałów edukacyjnych. Skutecznej oceny efektywności można dokonać dzięki zebraniu informacji dotyczących poprawy funkcjonowania rodzin, zwiększenia kompetencji wychowawczych rodziców, utrzymania dzieci w procesie systematycznej pomocy psychologicznej, ograniczenia zachowań ryzykownych czy skutecznego kierowania osób z uzależnieniem do leczenia. To między innymi te wskaźniki umożliwiają dokonanie oceny, czy środki publiczne zostały wykorzystane w sposób rzeczywiście przynoszący korzyść mieszkańcom.
Maria Engler
Bibliografia
Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, Rekomendacje do realizowania i finansowania gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii w 2026 roku, Warszawa 2025.