Opiekunowie dzieci ze spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych często muszą dostosować własne wyobrażenia o funkcjonowaniu rodziny do realiów, z jakimi przyszło się im mierzyć. Choć diagnoza FASD może zabrzmieć jak wyrok, w rzeczywistości jest szansą na zgłębienie potrzeb i problemów dziecka, co z kolei zwiększa szansę na wdrożenie prawidłowych oddziaływań wychowawczych.
Na temat FASD krąży wiele mitów i stereotypów. FASD to spektrum zaburzeń rozwojowych związanych z prenatalną ekspozycją na alkohol. Obecnie są dostępne wytyczne dotyczące rozpoznawania spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych opracowane przez interdyscyplinarny zespół polskich ekspertów przy Krajowym Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Szczegółowe kryteria diagnostyczne można znaleźć na stronie internetowej KCPU: https://kcpu.gov.pl/fasd/polskie-kryteria-diagnostyczne-fasd/.
Do grupy różnorodnych trudności rozwojowych, które mogą wystąpić u dziecka w wyniku prenatalnej ekspozycji na alkohol zalicza się:
- FAS (Fetal alcohol syndrome) – dla płodowego zespołu alkoholowego charakterystyczne są następujące objawy: specyficzny wzór cech twarzy (krótkie szpary powiekowe, wąska górna warga, płaska rynienka podnosowa), prenatalny i/lub postnatalny niedobór wzrostu/masy ciała, zaburzenia neurorozwojowe, takie jak deficyty obszarów poznawczych bądź nieprawidłowości w zakresie obszarów sfery emocjonalno-społecznej. Nieprawidłowości te wywierają znaczący wpływ na codzienne życiowe czynności i funkcjonowanie szkolne, przedszkolne lub zawodowe.
- pFAS (Partial fetal alcohol syndrome) – częściowy płodowy zespół alkoholowy, który charakteryzuje się mniej nasilonymi objawami niż przy występowaniu FAS.
- ND‑PAE (neurodevelopmental disorders associated with prenatal alcohol exposure) – zaburzenia neurorozwojowe związane z prenatalną ekspozycją na alkohol. W przeciwieństwie do klasycznego FAS, przy ND-PAE mogą nie występować charakterystyczne cechy dysmorfii twarzy (np. spłaszczona twarz czy cienka czerwień wargowa), a główny problem polega na głębokich zaburzeniach w funkcjonowaniu mózgu.
- rFASD – są to wady wrodzone związane z prenatalną ekspozycją na alkohol. Terminem tym określa się ryzyko FASD. O rFASD mówi się w przypadku osób z podejrzeniem FASD z zaburzeniami neurorozwojowymi, bez potwierdzonej prenatalnej ekspozycji na alkohol, ale pochodzących ze środowisk zagrożonych szkodliwym używaniem alkoholu i/lub substancji psychoaktywnych, bez informacji dotyczących przebiegu ciąży i okresu okołoporodowego oraz osób z podejrzeniem FASD z potwierdzoną ekspozycją na alkohol, w przypadku których precyzyjna ocena zaburzeń neurorozwojowych jest aktualnie niemożliwa. O rFASD można również mówić w przypadku osób z podejrzeniem FASD w trakcie diagnostyki różnicowej.
Dzieci z FASD wychowują się w rodzinach biologicznych, zastępczych oraz adopcyjnych. Ich wychowanie bywa dużym wyzwaniem. Nadzieję budzi to, że współcześnie dzieci te mają szansę na otrzymanie diagnozy i wdrożenie działań, które będą wspierać ich rozwój, a także obniżać ryzyko powstawania zaburzeń wtórnych (o nich w dalszej części tekstu).
Wbrew stereotypom nie jest prawdą to, że matkami dzieci z FASD są wyłącznie kobiety z uzależnieniem od alkoholu. Zaburzenie to może rozwinąć się również w sytuacji, gdy kobieta nie wiedziała o ciąży i kilkukrotnie wypiła większą dawkę lub uległa mitom o prozdrowotnym działaniu niskich dawek alkoholu. Zdarza się też, że dzieci z FASD wychowują się w rodzinach biologicznych, obciążonych problemem nadużywania alkoholu przez rodzica bądź rodziców. Czasem rodziny te nie są w stanie prawidłowo zadbać o potrzeby dziecka – zarówno tego, które rozwija się w sposób prawidłowy, jak i obciążonego zaburzeniami. Warto wiedzieć, że do czynników ryzyka rozwoju zaburzeń wtórnych u dzieci z FASD zaliczają się: niskie kompetencje wychowawcze rodziców, ich problemy emocjonalne oraz społeczne, a także niezadowalająca jakość pełnionej przez nich opieki. Każda rodzina, w tym rodzina z problemem uzależnienia, funkcjonuje jednak inaczej, dlatego należy unikać uogólnień.
Dobrze funkcjonująca rodzina to szansa na to, że dziecko uzyska wszechstronną diagnozę i adekwatną pomoc. Trudniejsza jest natomiast sytuacja dzieci, które trafiają do instytucjonalnych placówek opiekuńczo-wychowawczych. Zostają one bowiem pozbawione bardzo ważnego czynnika zapobiegającego rozwojowi zaburzeń wtórnych związanych z FASD, jakim jest wychowanie w środowisku rodzinnym. Warto przy tym podkreślić, że rodzice adopcyjni oraz zastępczy powinni zostać szczegółowo zapoznani z diagnozą dziecka, a decyzja o przyjęciu dziecka z FASD musi być świadoma. Dziecko trafiające do pieczy zastępczej nierzadko mierzy się z traumą porzucenia i zerwania więzi, a następnie doświadcza stresu nieodłącznie związanego z procesem adaptacji do nowego środowiska rodzinnego. Bardzo ważne jest rozumienie specyfiki tych przeżyć oraz różnicowanie ich od objawów spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych.
Funkcjonowanie dziecka z FASD w rodzinie
Życie w rodzinie wiąże się z procesem przywiązania i budowania relacji. Dzieci z FASD nierzadko zaś mają trudności w tych kwestiach. Trudno im również uczyć się na podstawie doświadczeń i prawidłowo odczytywać sytuacje społeczne. Bywa więc, że ich zachowania odbierane są jako celowa złośliwość, lekceważenie czy ignorancja. Tymczasem dziecko ze spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych może po prostu nie rozumieć sytuacji, w której się znalazło oraz jej kontekstu społecznego. Dzieci z FASD często mają opóźniony bądź nietypowy przebieg rozwoju społecznego i emocjonalnego, co przekłada się na ich relacje z innymi, w tym członkami swoich rodzin.
Spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych może współwystępować z innymi zaburzeniami psychicznymi. Ich przyczyną mogą być również zaniedbania, narażenie na traumę czy brak możliwości rozwinięcia bezpiecznego stylu przywiązania. Niektóre dzieci z FASD mają za sobą trudną historię. Alkohol zaburza prawidłowe działanie osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (oś HPA), która stanowi najistotniejszy układ hormonalny związany z reakcjami człowieka na stres. W efekcie dziecko może mieć trudność w hamowaniu pobudzenia emocjonalnego. Występowanie trudności psychicznych może być więc związane zarówno z neurorozwojowymi konsekwencjami prenatalnej ekspozycji na alkohol, jak i z doświadczeniami środowiskowymi.
Noworodek z FASD może – choć nie jest to charakterystyczne dla wszystkich nowonarodzonych dzieci z FASD – być pobudzony i niespokojny, a także doświadczać zaburzeń snu, czuwania i apetytu. Takie dziecko może mieć duży problem ze specyficznym dla noworodków ignorowaniem – podczas snu – bodźców, takich jak dźwięk, hałas czy światło. W efekcie może mieć trudność w zapadaniu w sen, gdy w otoczeniu pojawiają się choćby drobne bodźce.
Dziecko pozbawione opiekuna regulującego jego stan emocjonalny oraz prawidłowej opieki rozwija niewłaściwe wzorce przywiązania i regulacji. Nie zawsze jest to łatwe do dostrzeżenia na początkowym etapie budowania relacji z dzieckiem. Bywa, że w pierwszych tygodniach jego pobytu w rodzinie zastępczej lub adopcyjnej rodzice są przekonani, że rozwój dziecka przebiega prawidłowo. Rodzice i opiekunowie dzieci z FASD, a także tych doświadczających zaburzeń przywiązania oraz skutków traumy, powinni zatem zgłębiać wiedzę na temat przyczyn występujących u nich objawów i sposobów wspierania rozwoju. Bardzo często konieczna okazuje się również współpraca z profesjonalistami.
Kolejnym bardzo ważnym zadaniem rodziców i opiekunów dzieci z FASD jest zadbanie o własny dobrostan. Niezwykle istotne jest uświadomienie sobie, że stabilna, przewidywalna, wspierająca i responsywna opieka stanowi czynnik chroniący dziecko przed skutkami traumatycznych doświadczeń. Aby móc obdarzyć dziecko taką właśnie opieka, istotne jest dbanie o własne zasoby i dobrostan.
Wsparcie dziecka z FASD
Poniżej przedstawiam kilka najważniejszych metod wspierania dzieci z FASD:
- udzielanie wsparcia rodzicom. Ważne jest wspieranie rodziców w rozwijaniu przez nich umiejętności adekwatnego odpowiadania na sygnały wysyłane przez dziecko, aby przeciwdziałać rozwojowi pozabezpiecznych stylów przywiązania. Wsparcie to jest bardzo istotne, ponieważ zaburzenia OUN mogą przekładać się u dziecka na brak umiejętności wysyłania czytelnych sygnałów o swoich potrzebach. Rodzice niepotrafiący umiejętnie odczytywać sygnałów wysyłanych przez dziecko oraz tacy, którzy nie otrzymują od dziecka sygnałów o tym, że jego potrzeby zostały zaspokojone, często doświadczają frustracji, złości i dezorientacji. Brak satysfakcji rodzicielskiej – która u rodzica pojawia się, gdy w odpowiedzi na swoje działania widzi ulgę i radość dziecka – jest czynnikiem zagrażającym rozwijaniu przez dziecko bezpiecznego stylu przywiązania;
- wsparcie dzieci w pokonywaniu deficytów i rozwijaniu istotnych umiejętności. Często zdarza się, że dzieci z FASD mają duże trudności w zakresie rozumienia norm i sytuacji społecznych, przewidywania konsekwencji swoich działań, kontrolowania impulsów, rozpoznawania i wyrażania emocji oraz radzenia sobie z nimi. Konieczne jest umożliwienie dziecku kształtowania tych umiejętności, a także wykazanie wyrozumiałości wobec pojawiających się trudności;
- wsparcie dziecka w zakresie regulacji emocjonalnej. Dla prawidłowej regulacji emocjonalnej dziecka konieczne jest zapewnienie mu przewidywalnego i bezpiecznego środowiska domowego. Dobrze, gdy funkcjonują w nim stałe reguły postępowania oraz rutyny. Dziecko uczy się regulacji emocjonalnej poprzez relację z opiekunem. Dlatego tak ważne jest, by mogło dorastać u boku przewidywalnych, dostępnych emocjonalnie i responsywnych rodziców. W kontekście prawidłowej regulacji emocjonalnej nie można zapomnieć o niwelowaniu stresu, jakiego dziecko doświadcza w pięciu podstawowych obszarach – biologicznym, emocjonalnym, poznawczym, społecznym i prospołecznym. W każdej z tych sfer mogą pojawić się różnego typu stresory. Może to być np. niewystarczająca ilość snu, głód, trudne i skomplikowane emocje, zbyt duża liczba obowiązków i zadań szkolnych, konflikty, brak poczucia przynależności czy doświadczanie niesprawiedliwości. Bardzo istotne jest to, by opiekunowie dziecka potrafili dostrzegać i minimalizować źródła jego stresu. Dzięki temu z czasem może ono rozwijać umiejętność samodzielnego przewidywania, zauważania i minimalizowania stresorów oraz radzenia sobie z nimi;
- zapobieganie zaburzeniom wtórnym. Ważne, aby rodzice i osoby pracujące z dziećmi z diagnozą FASD potrafili odróżnić zaburzenia pierwotne od wtórnych. Zaburzenia pierwotne stanowią skutek uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego spowodowanych prenatalną ekspozycją na alkohol. Odpowiadają one m.in. za trudności z pamięcią, koncentracją, planowaniem, kontrolą impulsów, rozumieniem związków przyczynowo-skutkowych czy regulacją emocji. Nie mają związku z nieprawidłowymi oddziaływaniami wychowawczymi, złą wolą czy – jak można czasem usłyszeć – z lenistwem dziecka. Zaburzenia wtórne mogą zaś pojawić się z czasem, gdy dziecko przez dłuższy okres nie otrzymuje właściwej diagnozy, odpowiedniego wsparcia lub dorasta w środowisku, które nie rozumie i nie zaspokaja jego potrzeb. Codzienne niepowodzenia, brak responsywnej opieki, nieadekwatne wymagania i inne niesprzyjające czynniki mogą prowadzić do narastającej frustracji, obniżenia poczucia własnej wartości oraz problemów emocjonalnych i społecznych. Dobry przykład może tu stanowić sytuacja szkolna dziecka. Czasem zdarza się, że dziecko z FASD ma trudności z zapamiętywaniem materiału, skupieniem uwagi czy organizacją pracy. Jeśli nauczyciele interpretują te trudności jako lenistwo czy lekceważenie obowiązków, dziecko może zacząć doświadczać kolejnych porażek. Z czasem może też zacząć unikać szkoły, stracić wiarę we własne możliwości, wycofywać się z relacji z rówieśnikami lub nawet reagować agresją. Problemy te nie są już zaburzeniami pierwotnymi, lecz stanowią konsekwencję długotrwałego niezaspokojenia potrzeb i braku odpowiedniego wsparcia. Bardzo ważna jest więc wczesna ocena rozwoju dziecka i jego deficytów oraz wdrożenie adekwatnej pomocy, która stanowi czynnik chroniący przed pojawieniem się zaburzeń wtórnych.
Opiekunowie dzieci z FASD bardzo często muszą zmienić swój sposób myślenia o rozwoju i wychowywaniu dziecka. Choć dla niektórych diagnoza brzmi jak wyrok, w rzeczywistości jest ona szansą na zgłębienie potrzeb i problemów dziecka, co z kolei zwiększa szansę na wdrożenie prawidłowych oddziaływań wychowawczych.
Maria Engler
Bibliografia
Rozpoznawanie spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych. Wytyczne opracowane przez interdyscyplinarny zespół polskich ekspertów. Medycyna praktyczna, wydanie specjalne 1/2025 https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2025/11/nowe-kryteria-diagnostyczne.pdf (dostęp: 9.09.2026)
Klecka M., Okulicz-Kozaryn K., Filary wsparcia rodziców i dzieci z FASD. Poradnik dla rodziców zastępczych, adopcyjnych i kandydatów (na takich rodziców), Warszawa 2025.
Klecka M., Schemat postępowania diagnostycznego, https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/wytyczne/386694,schemat-postepowania-diagnostycznego
Klecka M., Palicka I. Wyróżnione kategorie diagnostyczne, https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/wytyczne/386693,wyroznione-kategorie-diagnostyczne (dostęp: 9.09.2026)
Jadczak-Szumiło, T., Wsparcie dzieci i młodzieży z FASD oraz ich rodzin, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa 2024.
Jadczak-Szumiło, T., Tylko mnie kochaj. Wyzwania dla rodziców adopcyjnych dzieci z FASD, Fundacja Instytut Nowej Kultury, Warszawa 2020.
Shanker, S., Barker, T., Self-Reg. Jak pomóc dziecku (i sobie) nie dać się stresowi i żyć pełnią możliwości, Warszawa 2016.
Stańczyk, M., Projekt spektrum. Przewodnik po neuroróżnorodności, Warszawa 2025.
Zhang X., Sliwowska J.H., Weinberg J., Prenatal alcohol exposure and fetal programming: effects on neuroendocrine and immune function, Exp Biol Med (Maywood). 2005 Jun;230(6):376-88. doi: 10.1177/15353702-0323006-05.