Możliwości pomocy osobom z problemem niewłaściwego używania alkoholu to jedno z ważnych zagadnień, którym, zgodnie z rekomendacjami Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, powinny zajmować się gminy. Pomimo działań edukacyjnych, jak na przykład Kampania na Zdrowie, zainicjowana przez KCPU, a realizowana przez Fundację Poza Schematami, wiele osób, których dotknął problem – oraz ich rodzin – nadal szuka aktualnych informacji. Gdzie uzyskać pomoc?
Warto pamiętać, że innej pomocy potrzebuje ktoś, kto zastanawia się, czy ma problem z alkoholem i nie odczuwa czy nie uświadamia sobie jeszcze konsekwencji picia, a innej ten, kto doświadczył silnych, negatywnych skutków uzależnienia. Zgodnie ze współczesnym, opartym na Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-11, postrzeganiem problemów związanych z używaniem alkoholu jako kontinuum, różne etapy rozwoju uzależnienia wymagają odmiennych interwencji i szukania pomocy w odpowiednim dla siebie miejscu.
Możliwości
Jeśli ktoś waha się i nie do końca rozpoznaje, czy ma problem, to wynik internetowego testu autodiagnostycznego[1] może rozwiać wątpliwości (choć nie zawsze wystarczy, by wzbudzić motywację do działania). Można też zwrócić się do psychologa, terapeuty, specjalisty ds. uzależnień, punktu informacyjno-konsultacyjnego w gminie czy do lekarza rodzinnego. Można również porozmawiać, wybierając bezpłatne numery pomocowe.
- telefony zaufania
– Ogólnopolski Telefon Zaufania Uzależnienia KCPU 800 199 990 (w godz. 16–21). Tutaj można uzyskać wsparcie w kryzysowej sytuacji oraz informacje na temat możliwości leczenia, terapii i innych form pomocy;
– Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym 800 702 222 (24/7) – pomoc osobom potrzebującym wsparcia psychicznego. Możliwa jest rozmowa z psychologiem, psychiatrą, prawnikiem lub pracownikiem socjalnym (mail: porady@liniawsparcia.pl);
– Kryzysowy Telefon Zaufania 800 108 108 (w godz. 14–22) – pomoc psychologiczna osobom dorosłym w kryzysie emocjonalnym;
- kontakt z lekarzem rodzinnym
Lekarze rodzinni są wdrażani do rozpoznawania problemu z używaniem alkoholu i podejmowania krótkiej interwencji, ukierunkowującej działania pacjenta[2]. W razie wątpliwości, czy problem picia jest poważny, można porozmawiać o tym na wizycie w przychodni zdrowia. Osoby z uzależnieniem od alkoholu mają do wyboru szereg możliwości stacjonarnych i ambulatoryjnych; takie miejsca w swoim regionie można odnaleźć za pomocą interaktywnej mapy na stronie KCPU (https://kcpu.gov.pl/mapa). W poważnych przypadkach zdrowotnych, jak zatrucia czy powikłania, można skorzystać z oddziałów leczenia zespołów abstynencyjnych (w szpitalach bądź w placówkach prywatnych). Czasem konieczne może być zgłoszenie się na SOR, a potem na pobyt na oddziale toksykologicznym lub wewnętrznym;
- oddział leczenia uzależnień
Gdy proces uzależnienia jest zaawansowany, polecane jest leczenie w warunkach stacjonarnych. To intensywna terapia w ośrodkach całodobowych, państwowych lub prywatnych, trwająca z reguły 6–8 tygodni, prowadzona na oddziałach szpitalnych. Do oddziału kieruje lekarz rodzinny lub inny specjalista. Warunkiem przyjęcia, podobnie jak przy rozpoczęciu terapii w przychodni, jest zachowanie trzeźwości. Zaleca się, aby osoby, które kończą program w oddziale leczenia uzależnienia, kontynuowały leczenie w poradni uzależnień;
- oddział dzienny leczenia uzależnień
Oddziały dzienne również oferują intensywne programy leczenia uzależnienia. Wymagane jest skierowanie od lekarza. Zwykle pobyt trwa około 8 tygodni, może wymagać zwolnienia lekarskiego, jeśli pacjent pracuje. Zajęcia trwają od godzin rannych do popołudniowych;
- poradnie leczenia uzależnień
Do poradni mogą się zgłaszać osoby z problemem uzależnienia, a także te, które podejrzewają, że mogą mieć problem z alkoholem, oraz ich bliscy. Nie jest wymagane skierowanie od lekarza. Można korzystać z terapii indywidualnej (1–2 spotkania z terapeutą tygodniowo) lub terapii intensywniejszej (kilka razy w tygodniu przez 2–3 godziny), przez około 4 miesiące. Najczęściej jest to terapia grupowa, plus dodatkowe sesje indywidualne. Można także w wielu poradniach skorzystać z programu ograniczania picia (POP), przeznaczonego dla osób na wczesnych etapach uzależnienia, które nie decydują się na abstynencję, a chcą zmniejszyć szkody zdrowotne lub społeczne. Możliwe jest też korzystanie z aplikacji i strony internetowej programu ograniczania picia[3];
- mityngi Anonimowych Alkoholików
Spotkanie AA w najbliższej okolicy można znaleźć pod adresem https://aa.org.pl. Celem takich spotkań jest dzielenie się doświadczeniami w związku z nadużywaniem alkoholu i, w ten sposób, pomoc w zdrowieniu. Spotkania prowadzi zazwyczaj osoba od lat utrzymująca abstynencję. Spotkania są otwarte dla każdego, nie obowiązują zapisy. Ponadto, w każdej chwili można zrezygnować z uczestnictwa;
- punkty informacyjno-konsultacyjne (PIK)
W gminach nie zawsze są poradnie czy odziały leczenia uzależnień. Dlatego także gminne punkty informacyjno-konsultacyjne mają ofertę pomocową w zakresie przydatnych informacji dla osób będących w kryzysie, z uzależnieniem od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych, członków rodzin osób z problemem uzależnienia i osób doświadczających przemocy. Informacje o PIK w okolicy można znaleźć na mapie punktów w KCPU, a także na stronie urzędu miasta lub gminy. W takim punkcie można umówić się na konsultacje psychologiczne, prawne, socjalne. Nie ma tu możliwości terapii, ale osoba otrzymuje informacje, gdzie może ją podjąć;
- gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych (GKRPA)
Zadaniem GKRPA jest prowadzenie działań związanych z profilaktyką i rozwiązywaniem problemów alkoholowych. GKRPA może pomóc w znalezieniu informacji, gdzie w najbliższej okolicy uzyskać specjalistyczną pomoc. Do komisji może się zgłosić każdy, zarówno osoba z problemem alkoholowym, jak i jej bliscy. Komisja może przeprowadzić sądową procedurę zobowiązania osoby z uzależnieniem od alkoholu do leczenia odwykowego. Kontakt do GKRPA można znaleźć na stronie urzędu swojego miasta lub gminy.
Budowanie motywacji
Terapia odwykowa powszechnie uchodzi za trudną i mało skuteczną, co może rodzić błędne przekonanie, że pomaga tylko nielicznym. Inną sprawą jest to, że nie dla wszystkich osób niewłaściwie używających alkoholu tradycyjne leczenie, oparte na dążeniu do abstynencji, jest w danym momencie najkorzystniejsze. Im bardziej osoba podejmująca walkę z problemem jest przekonana do stosowania danej metody, tym większa szansa na jej skuteczność. Dlatego ważne jest przełamywanie lęków, budowanie motywacji poprzez edukowanie: jaką pomoc można uzyskać w polecanych miejscach i jak ona przebiega w praktyce. Potrzeba też upubliczniania wyników skuteczności terapii czy innych form pomocy, by podnieść motywację do korzystania ze wsparcia.
Szacuje się, że w Polsce jedynie ok. 15 proc. osób z problemem alkoholowym korzysta z leczenia odwykowego[4]. Miejmy nadzieję, że zmiany, ujęte w klasyfikacji ICD-11, zwracające uwagę nie tylko na problem uzależnienia, ale także picia szkodliwego i ryzykownego, zaowocują dostępnością szerszej oferty metod leczenia, co zwiększy liczbę osób korzystających z pomocy.
Warto też pamiętać, że istnieje wiele mitów o nieskuteczności dostępnych miejsc wsparcia, co może utrudniać wybranie odpowiedniej formy pomocy dla siebie. Wyniki badańwskazują bowiem, że:
- terapia według modelu Minnesota, stosowana na oddziałach leczenia uzależnień, okazała się skuteczna w zakresie zbliżonym do innych ujęć. Przykładowo, ponad 50 proc. pacjentów, którzy ukończyli leczenie, deklarowało utrzymywanie abstynencji w okresie roku, a u 35 proc. wystąpił spadek intensywności picia[5];
- skuteczność metody ograniczania picia została potwierdzona, zarówno w zakresie znaczącej redukcji używania alkoholu[6], jak i jej długoterminowych skutków[7];
- skuteczność metod terapii poznawczo-behawioralnej (cognitive behavioral therapy, CBT) w odniesieniu do leczenia uzależnienia od alkoholu wraz z często współwystępującymi zaburzeniami lękowymi i depresyjnymi, została potwierdzona licznymi badaniami[8];
- wiele badań potwierdza pozytywną rolę uczestnictwa w AA (zwłaszcza regularnych kontaktów) dla utrzymywania krótko- i długotrwałej abstynencji, lepszego funkcjonowania psychospołecznego i poprawy jakości życia osób z uzależnieniem[9];
- w przypadku Terapii 12 Kroków (twelve-step facilitation, TSF), wyrosłej na bazie tradycji AA, badania potwierdzają skuteczność porównywalną z wynikami innych form terapii, np. CBT. Najlepsze rezultaty przynosi stosowanie TSF wraz z regularnym uczestniczeniem w spotkaniach AA[10].
Jaka forma pomocy dla kogo?
Wobec tak szerokiego wachlarza możliwości pojawia się pytanie: co wybrać? Warto oprzeć się na ogólnych zasadach oraz refleksjach terapeutycznych osób prowadzących terapię[11]. Podstawowa reguła każdego leczenia (także chorób psychicznych i somatycznych), stanowi, że niektóre – zwykle cięższe – schorzenia leczy się wyłącznie szpitalnie, a inne w warunkach ambulatoryjnych i domowych. Johannes Lindenmeyer, doświadczony, niemiecki terapeuta uzależnień[12], uważa, że terapia stacjonarna powinna być zalecana dla osób, które:
– są w zaawansowanym stadium uzależnienia;
– ich wcześniejsze próby terapii indywidualnej i ambulatoryjnej okazały się bezskuteczne;
– cierpią na poważne schorzenia somatyczne i/lub psychiczne;
– mają słabe wsparcie społecznego, są samotni, bezrobotni lub bezdomni;
– zmagają się z uzależnieniem także od innych substancji psychoaktywnych, narkotyków, leków;
– zgłaszają myśli samobójcze lub w przeszłości podejmowały takie próby.
Terapię ambulatoryjną można natomiast zalecić osobom:
– które jeszcze nie leczyły się odwykowo;
– mają wsparcie społeczne w rodzinie, są w związku;
– pracują;
– mają silną motywację do leczenia, co ułatwi utrzymywanie abstynencji w czasie, gdy przebywają poza miejscem terapii.
W przypadku leczenia ambulatoryjnego, gdy pacjent często przychodzi do ośrodka, jest możliwość wyboru terapii indywidualnej (sesje z terapeutą) lub grupowej (w której uczestniczą osoby o tym samym problemie, a spotkania prowadzone są przez terapeutę). Na pierwszym spotkaniu terapeuta, po zapoznaniu się z sytuacją, może proponować rożne formy leczenia. Pacjent ma prawo wyboru, nierzadko uczestniczy równolegle w tych dwóch formach terapii i taki rodzaj oddziaływań może być nieco skuteczniejszy. Wiele badań potwierdziło, że terapia indywidualna i grupowa stosowane pojedynczo mają podobną skuteczność[13].
Terapia grupowa:
– jest uważana za skuteczną, szczególnie w pracy nad relacjami i tożsamością;
– pomaga przełamać izolację, zmniejsza wstyd i pozwala uczyć się na doświadczeniach innych osób;
– może być nieco skuteczniejsza w utrzymywaniu abstynencji niż terapia indywidualna poprzez możliwość skorygowania własnych mechanizmów obronnych i budowania więzi w grupie.
Terapia indywidualna:
– umożliwia spersonalizowane podejście;
– pozwala na głębszą analizę doświadczeń, traum i innych przyczyn uzależnienia;
– bywa skuteczna w pracy nad problemami, których pacjent nie chce omawiać na forum grupy;
– relacja z terapeutą może być silniejsza i bardziej pomocna niż w grupie.
Spotkania AA – być może nie dla wszystkich
W przeglądowym artykule poświęconym interwencjom w problemach alkoholowych, podaje się, że ruch AA, kładący nacisk na abstynencję przez całe życie, jest odpowiedni dla osób z poważnymi problemami, ale może być niedopasowany dla osób z łagodniejszym nasileniem problemów[14]. Wśród czynników wskazujących na ryzyko małej skuteczności uczestnictwa w spotkaniach AA, można wymienić:
– brak zgody na przyjęcie bezsilności wobec alkoholu i uznanie siebie za osobę z uzależnieniem;
– zgłaszanie silnego dyskomfortu przy konieczności wielokrotnego ponownego przeżywania wydarzeń z alkoholowej przeszłości podczas spotkań, poczucie małego skupienia na pozytywnych zasobach (takie odczucia pojawiają się u uczestników niektórych grup AA);
– brak poczucia więzi z grupą ze względu na przynależność do mniejszości, w tym kobiet, mniejszości narodowościowych, młodzieży, osób, u których współwystępują uzależnienie i inne zaburzenia czy przedstawicieli mniejszościowej orientacji seksualnej;
– występowanie lęku społecznego.
Warto, by osoba szukająca pomocy w problemie z używaniem alkoholu, kierowała się zarówno wskazówkami specjalistów, jak i własnymi odczuciami i potrzebami. Formę czy rodzaj terapii zawsze można zmienić, a narzucanie wyboru może osłabić motywację.
Podsumowując, gminy powinny dokładać wszelkich starań, by informować i edukować mieszkańców o możliwościach otrzymania pomocy w problemach z używaniem alkoholu. Konieczne jest też zapewnienie dostępności miejsc, gdzie można uzyskać pomoc oraz, zgodnie z zaleceniami KCPU, zadbać o ciągłość leczenia osób z uzależnieniem.
Agata Sierota
[1] https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2022/11/autodiagnoza.pdf (dostęp 23.04.2026).
[2] https://kcpu.gov.pl/publikacja/krotka-interwencja-dotyczaca-problemow-zwiazanych-z-uzywaniem-alkoholu-szkolenie-pracownikow-podstawowej-opieki-zdrowotnej-podrecznik-who/ (dostęp 23.04.2026).
[3] Bętkowska-Korpała, B. i in. (2020). Podręcznik e-POP dla terapeutów uzależnień. PARPA, Warszawa.
[4] Cierpiałkowska, L., Chodkiewicz, J. (2020). Uzależnienie od alkoholu. Oblicza problemu. PWN, Warszawa.
[5] Stinchfield, R., Owen, P. (1998). Hazelden’s model of treatment and its outcome. Addictive Behaviors, 23(5), 669–683.
[6] Witkiewitz, K. i in. (2021). Stability of Drinking Reductions and Long-term Functioning Among Patients with Alcohol Use Disorder. Journal of General Internal Medicine 36: 404-412.
[7] Witkiewitz, K, i in. (2021). Can Individuals with Alcohol Use Disorder Sustain Non-Abstinent Recovery? Non-Abstinent Outcomes 10 Years After Alcohol Use Disorder Treatment. Journal of Addiction Medicine 15(4): 303-310
[8] Farley, D. i in. (2022). Przegląd metaanaliz badań nad skutecznością psychoterapii poznawczo-behawioralnej w leczeniu zaburzeń psychicznych. Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczej i Behawioralnej, Warszawa.
[9] Moos, R.H., Moos, B.S. (2006). Participation in treatment and alcoholics anonymous: A 16-year follow-up of initially untreated individuals. Journal of Clinical Psychology, 62(6), 735–750
[10] https://www.cochrane.org/about-us/news/new-cochrane-review-finds-alcoholics-anonymous-and-12-step-facilitation-programs-help-people (dostęp 23.04.2026).
[11] Cierpiałkowska, Chodkiewicz, tamże.[12] Lindenmeyer, J. (2007). Ile możesz wypić. O nałogach i ich leczeniu, przeł. J. Chodkiewicz. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk.
[13] Kalsberg S.H. i in. (2021). Group versus individual treatment for substance use disorders: a study protocol for the COMDAT trial. BMC Public Health, 21(1), 413, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7913269/ (dostęp 19.04.2026).
[14] Klingemann, H., Klingemann, J. (2013). Czy terapia jest koniecznością? Samowyleczenia a system lecznictwa. W: P.M. Miller (red.), Terapia uzależnień. Metody oparte na dowodach naukowych (s. 268–283), przeł. E. Józefowicz. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.