Skuteczność leczenia uzależnień zależy w dużym stopniu od nieprzerwanego zaangażowania osób z uzależnieniem w proces leczenia. Niestety, w wielu gminach łatwo dostępna jest jedynie pomoc częściowa. Brakuje przy tym informacji o możliwościach i dostępności innych form terapii i wsparcia, pozwalających na kontynuację leczenia.
„Był na terapii i dalej pije”, „Tyle lat nie piła i znowu…” – tego typu problemy wynikają najczęściej z faktu, że osoby z uzależnieniem, przestając pić, nie korzystają z dalszej pomocy. Taka pomoc w wielu przypadkach powinna być długoterminowa i ciągła (pacjent, zgodnie z potrzebami, przechodzi płynnie na kolejne etapy wsparcia), co zapewnia skuteczność leczenia.
Kompleksowa i ciągła opieka nad osobami z uzależnieniem od alkoholu wymaga zwiększania dostępności pomocy terapeutycznej i rehabilitacyjnej. Natomiast, jak wynika ze sprawozdania KCPU-G1, dotyczącego działalności samorządów lokalnych w zakresie profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień, w 2024 roku jedynie w 1/3 gmin wykorzystano możliwość dofinansowania działań zwiększających dostępność pomocy[1]. Dostęp do leczenia uzależnień jest bardzo zróżnicowany, wyraźne są dysproporcje między ośrodkami miejskimi a obszarami wiejskimi. Dane Ministerstwa Zdrowia pokazują, że w województwach na wschodzie kraju wskaźnik liczby certyfikowanych specjalistów leczenia uzależnień wynosi poniżej 0,5 na 100 tys. mieszkańców (w dużych miastach sięga 2,5 na 100 tys. mieszkańców)[2]. W wielu miejscach czas oczekiwania na przyjęcie do poradni lub na miejsce w oddziale leczenia uzależnień jest bardzo długi, a nierzadko od najbliższej placówki dzieli duża odległość. W wielu gminach łatwo dostępna jest pomoc częściowa, np. tylko uzyskanie efektu detoksykacji (na oddziale w szpitalu) czy możliwość skorzystania wyłącznie z terapii podstawowej. Brakuje przy tym informacji o możliwościach i dostępności innych form terapii i wsparcia, pozwalających na przejście przez pełny proces leczenia.
Modelowy system pomocy
Skuteczność leczenia uzależnień zależy w dużym stopniu od nieprzerwanego zaangażowania osób z uzależnieniem w proces terapeutyczny. Trwa on do roku lub, w wielu przypadkach, dłużej. Ważny jest nie tylko czas trwania leczenia, ale także kompleksowość i ciągłość opieki.
Kompleksowość – to możliwość realizacji świadczeń opieki zdrowotnej w zakresie leczenia i terapii uzależnień, która obejmuje wszystkie etapy i elementy procesu leczenia i terapii.
Ciągłość –to zapewnienie możliwości płynnej kontynuacji świadczeń zdrowotnych, od detoksykacji aż do osiągnięcia optymalnego stanu zdrowia i powrotu pacjenta do życia społecznego.
Modelowy system pomocy osobom z uzależnieniem, który rekomenduje Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom[3], powinien obejmować:
- poradnie leczenia uzależnień, gdzie można korzystać z terapii podstawowej, wspierającej zmianę, pogłębionej, które nie tylko pozwalają na długoterminowe utrzymanie abstynencji, ale i dalszy rozwój osobisty;
- oddziały dzienne leczenia uzależnień, oddziały całodobowe, a także oddziały leczenia zespołów abstynencyjnych, pełniące głównie funkcje zdrowotne i motywacyjne.
Na całość leczenia najczęściej składa się:
- program podstawowy, trwający 6–8 tygodni w oddziałach całodobowych i dziennych lub ok. 6 miesięcy w placówkach ambulatoryjnych;
- programy pogłębione (głównie w placówkach ambulatoryjnych), utrwalające zmianę i wspierające zdrowienie oraz rozwój osobisty, trwające 12–18 miesięcy. Ich celem jest m.in. nauka zapobiegania nawrotom, radzenia sobie z emocjami i trudnościami życiowymi bez alkoholu. Ważna jest także dostępność miejsc wspierających rozwój umiejętności samodzielnego życia i pracy, jak centra integracji społecznej (CIS), kluby integracji społecznej (KIS), hostele i mieszkania readaptacyjne.
Zdrowienie i nawroty
Żeby zrozumieć konieczność kompleksowej i ciągłej opieki nad osobami z uzależnieniem od alkoholu, trzeba zagłębić się w istotę procesu zdrowienia i mechanizmy nawrotów utrudniające i opóźniające zdrowienie – które może mieć różny przebieg, a trwać nawet przez całe życie[4].
W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11 podano ramy czasowe etapów zdrowienia (remisji):
- pełna, wczesna remisja – abstynencja od 1 do 12 miesięcy;
- utrwalona, częściowa remisja – ograniczenie ilości picia przez ponad 12 miesięcy, brak objawów uzależnienia;
- całkowita, utrwalona remisja – abstynencja 12 miesięcy lub dłużej[5].
Zdrowienie z uzależnienia powinno obejmować wszystkie sfery funkcjonowania człowieka, które uległy zaburzeniu w jego wyniku: somatyczną, psychiczną[6], społeczną i neotyczną (dostrzeżenie sensu życia, hierarchia wartości)[7], co zazwyczaj wymaga długotrwałego, intensywnego procesu oddziaływań i wsparcia w zmianach. Bywa, że po dłuższym okresie nieużywania alkoholu, lepszego samopoczucia, odbudowy zniszczonych relacji, człowiek znowu sięga po kieliszek. Jest to często dramatyczna sytuacja dla osoby starającej się utrzymać abstynencję i jego najbliższych. Podstawowy etap leczenia uzależnienia od alkoholu trwa zwykle 6–8 tygodni, ale to nie oznacza, że po tym czasie pacjent jest wyleczony. Nadal może doświadczać silnego głodu alkoholowego i musi radzić sobie z wyzwalaczami, jak widok alkoholu w sklepie czy spotkanie z towarzystwem, z którym dawniej się piło[8].
Nawrót następuje po względnie długim okresie niepicia i zdrowienia; nie zawsze towarzyszy mu silne pragnienie alkoholu. Pojawia się pogorszenie samopoczucia, zmiana zdrowego myślenia o alkoholu i dotychczasowego zachowania, co może (ale nie musi) doprowadzić do złamania abstynencji, a nierzadko – powrotu do dawnego sposobu picia. W dużej mierze zależy to od obecności wsparcia[9]. Walka o utrzymanie abstynencji bywa trudna, bo – oprócz procesów świadomych – działają też reakcje automatyczne, np. szampan za zdrowie państwa młodych wypity na weselu. Gdy brakuje umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach, związanych z obecnością alkoholu, i nie ma wsparcia terapeutycznego czy samopomocowego (jak AA), sytuacje nawrotu i łamania abstynencji mogą się pojawiać. Choć nie jest to łatwe i wymaga dużej uważności, trzeba zwracać uwagę na sygnały ostrzegawcze (np. huśtawka nastrojów, niewyjaśnione dolegliwości somatyczne, izolacja od innych), by szybko zareagować, włączyć strategie zapobiegawcze i nie dopuścić do złamania abstynencji. Często te zmiany zachowania dostrzegają osoby z otoczenia, terapeuta czy współuczestnicy spotkań AA. Mogą zatem wyrazić swoją troskę, zaniepokojenie i zapobiec sięgnięciu po alkohol.
Pomoc osobom z uzależnieniem tonie tylko wsparcie w zaprzestaniu picia czy zapobieganiu nawrotom, ale także rozwój kompetencji umożliwiających satysfakcjonujące życie bez alkoholu, poprawę sytuacji życiowej, co zapewni rzeczywiste zdrowienie. Gdy osoba z uzależnieniem po zaprzestaniu picia nie pozostaje sama, ma kontakt z kolejnymi źródłami wsparcia oraz większą szansę na skuteczną i trwałą zmianę, a także rozwój osobisty. Zapobiega to także depresji, która może pojawiać się nie tylko na wczesnym etapie abstynencji, ale też w okresie późniejszym, zwiększając ryzyko nawrotu[10].
Czy pijący w sposób ryzykowny i szkodliwy również wymagają ciągłości wsparcia?
Każda osoba niewłaściwie używająca alkoholu potrzebuje szerszego zakresu pomocy niż tylko realizacji podstawowego celu, którym jest ograniczenie picia lub abstynencja. W przypadku picia w sposób szkodliwy bądź ryzykowny także pojawia się ryzyko powrotu do dawnych schematów picia, tym bardziej że skutki nadużywania alkoholu nie są tu aż tak wyraźne i dokuczliwe, jak przy uzależnieniu. Jeśli takie osoby nie zmienią swojej sytuacji życiowej, nie rozwiną kompetencji pozwalających na styl życia z mniejszą ilością lub bez alkoholu – do czego zazwyczaj potrzebna jest pomoc terapeutyczna – efekt wsparcia może okazać się krótkoterminowy. Współcześnie każda osoba z problemem powinna mieć indywidualnie wyznaczoną ścieżkę zdrowienia. Osoby pijące szkodliwie, które decydują się na abstynencję, po zakończeniu terapii podstawowej i pogłębionej – wzmacniającej zmianę – mogą kontynuować wsparcie na spotkaniach indywidualnych z terapeutą, z mniejszą częstotliwością, np. co tydzień lub dwa oraz w grupach AA. Trzeba tu jednak zauważyć, że osoby pijące w sposób ryzykowny, które częściej, przynajmniej na początku, mogą wybierać metodę ograniczania picia, raczej trudno się odnajdują w grupach AA. Powinny mieć zatem możliwość korzystania z grup terapeutycznych dla osób ograniczających picie, prowadzonych w ramach programu POP bezpośrednio lub online. Korzystne są też – niezależnie od miejsca na kontinuum problemu z piciem – grupy wsparcia prowadzone przez specjalistę uzależnień, które opierają się na analizie mechanizmów używania alkoholu i pozwalają na indywidualne wspieranie metod radzenia sobie z problemem (ograniczanie/abstynencja)[11].
Co ułatwia ciągłość pomocy osobom z uzależnieniem?
Podstawą są starania o zwiększanie dostępności i kompleksowość oferty dla osób niewłaściwie używających alkoholu oraz tworzenie sieci współpracy.
- konieczna jest edukacja, zarówno osób z problemem, ich rodzin, jak i podmiotów leczących i pośredniczących, w tym lekarzy pierwszego kontaktu. Potrzebne jest informowanie, że leczenie to nierzadko długotrwały, wymagający współpracy proces;
- osoba z problemem niewłaściwego używania alkoholu, na każdym etapie wsparcia, powinna być informowana o dostępności kolejnych etapów czy innych możliwości pomocy i zasadności korzystania z nich;
- ważne jest tworzenie wsparcia społecznego poprzez edukację otoczenia, zapobieganie stygmatyzacji;
- niezbędne jest tworzenie sieci współpracymiędzy instytucjami i grupami samopomocy;
- idealnym rozwiązaniem byłaby elektroniczna wspólna dokumentacja dla podmiotów leczniczych, która ułatwiłaby przekazywanie informacji między placówkami.
Taka wspólna Elektroniczna Dokumentacja Medyczna (EHR) powinna mieć solidne zabezpieczenia prywatności. Terminowe i bezpieczne udostępnianie istotnych informacji o pacjencie pomiędzy świadczeniodawcami poprawia ciągłość opieki, ogranicza liczbę zbędnych badań, zapobiega szkodliwym interakcjom lekowym i zapewnia kompleksowy wgląd w historię choroby pacjenta. Obawy etyczne dotyczące potencjalnego nadzoru i niewłaściwego wykorzystania danych muszą być rozwiązywane, aby utrzymać zaufanie pacjentów. Kluczowymi elementami udanych sieci współpracy są też:
- standaryzowane protokoły oceny i skierowań;
- standaryzowane narzędzia, które zapewniają kompleksową ocenę;
- regularne konferencje w zespołach interdyscyplinarnych, umożliwiające wspólne opracowywanie i weryfikację planów leczenia, zapewniające zaspokojenie wszystkich potrzeb;
- zintegrowane mechanizmy finansowania, takie jak wspólne budżety lub płatności ryczałtowe, które motywują świadczeniodawców do współpracy, koncentrując się na całościowych wynikach leczenia pacjentów, a nie na indywidualnych celach usługowych;
- procesy ciągłego doskonalenia jakości sieci współpracy – regularne audyty oraz pozyskiwanie informacji zwrotnych w celu wdrażania zmian opartych na dowodach;
- zaangażowanie pacjentów/klientów w zarządzanie siecią i projektowanie usług, co sprzyja opiece skoncentrowanej na pacjencie;
- integracja telemedycyny i interwencji cyfrowych w leczeniu uzależnień, co poprawia dostęp, szczególnie na odległych terenach lub dla osób borykających się z barierami w mobilności czy stygmatyzacją;
- modele usług niskoprogowych, które charakteryzują się minimalnymi wymaganiami dotyczącymi wejścia i zaangażowania. Są one kluczowe dla dotarcia do osób, które nie są gotowe lub nie są w stanie podjąć bardziej intensywnego leczenia[12].
KCPU stara się zmotywować gminy do tworzenia kompleksowej i ciągłej opieki, by zwiększyć skuteczność leczenia uzależnień i radzenia sobie z innymi problemami, wynikającymi z używania alkoholu. Lokalne diagnozy umożliwiają analizę struktury problemu w społeczności i dostosowanie oferty tak, by zgodnie z potrzebami umożliwiała kompleksową i nieprzerwaną pomoc.
Agata Sierota
[1] KCPU (2025). Rekomendacjedo realizowania i finansowania gminnychprogramów profilaktyki i rozwiązywaniaproblemów alkoholowychoraz przeciwdziałania narkomanii w 2026 roku. Warszawa.
[2] Ministerstwo Zdrowia (2023). Dostępność specjalistów leczenia uzależnień w Polsce: Analiza regionalna. Departament Zdrowia Publicznego, Ministerstwo Zdrowia, Warszawa.
[3] KCPU, tamże.
[4] Mellibruda J., Sobolewska-Mellibruda Z. (2006). Integracyjna terapia uzależnień. Teoria i praktyka. PZWL, Warszawa
[5] Saunders, J.B., Peacock, A., Degenhardt, L. (2018). Alcohol use disorders in the draft ICD-11, and how they compare with DSM-5. Current Addiction Reports, 5, 257–264
[6] Dodziuk, A. (2006). Trzeźwienie jako droga życiowa. Wydawnictwo Instytutu Psychologii Zdrowia, Warszawa
[7] Szczukiewicz, P. (2010). Zdrowienie z choroby alkoholowej a odniesienie do rodziny. W: K. Gąsior, J. Chodkiewicz (red.), Leczenie alkoholików iczłonków ich rodzin (s. 118–135). Jedność, Kielce
[8] Sierota A. (2025). Jak się nie skusić? Wyzwalacze picia alkoholu. https://www.strategiejst.pl/2025/06/24/jak-sie-nie-skusic-wyzwalacze-picia-alkoholu/ (dostęp 30.04.2026).
[9] Modrzyński R. (2024). Pokonać uzależnienie. Podręcznik terapeuty. Difin, Warszawa.
[10] Stach, R. (1991). Uzależnienie od alkoholu a depresja: możliwość stosowania psychoterapii poznawczej w leczeniu uzależnienia. Uniwersytet Jagielloński, Kraków.
[11] Cierpiałkowska L., Chodkiewicz J. (2020). Uzależnienie od alkoholu. Oblicza problemu. PWN, Warszawa.
[12] https://inu.org.pl/pl/publications/202505080756-polish-addiction-treatment-quality-collaborative-network (dostęp 30.04.2026).