Spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych (FASD) pozostaje ważnym zagadnieniem społecznym, omawianym w przestrzeni publicznej. Rzetelna wiedza na jego temat przyczyni się do zrozumienia osób zmagających się z tym zaburzeniem i zapobiegnie ich stygmatyzacji.
FASD jest zaburzeniem neurorozwojowym, które może wystąpić w wyniku prenatalnej ekspozycji na alkohol (Prenatal Alcohol Exposure; PAE). Zaburzenia związane ze spektrum obejmują sferę fizyczną, behawioralną i poznawczą. FASD określane jest jako ukryta niepełnosprawność, gdyż powód trudności w funkcjonowaniu dotyczy przede wszystkim mózgu.
Wiemy, że alkohol przedostaje się przez łożysko do organizmu dziecka na każdym etapie ciąży. Nieznana jest bezpieczna dawka alkoholu w ciąży, dlatego zaleca się całkowitą abstynencję. Każdy przypadek należy traktować indywidualnie, bowiem ryzyko szkód związane jest z wieloma aspektami, takimi jak odżywienie organizmu kobiety, genetyka dziecka i matki, poziom przeżywanego stresu, stosowanie innych używek, przewlekłe choroby czy wiek kobiety. Tym samym świadomie podążajmy za zaleceniami lekarzy – zachowujmy i wspierajmy abstynencję w okresie ciąży.
Jakie zaburzenia związane są z PAE?
Różnorodność zaburzeń w FASD może przekładać się na funkcjonowanie w grupie, w relacjach, w bezpośrednim kontakcie i możliwościach przyswajania wiedzy. Dlatego też tak ważne jest zrozumienie podłoża występujących trudności, a nie etykietowanie czy przypisywanie złej woli dziecku z FASD. Tylko wtedy możemy adekwatnie wspierać, pomagać i towarzyszyć w codziennych wyzwaniach. Szerokie spektrum zaburzeń pokazuje, jak różnorodne trudności mogą towarzyszyć dzieciom z FASD w codziennym funkcjonowaniu. Poniżej przedstawiamy możliwe skutki prenatalnej ekspozycji na alkohol (PAE):
- zmiany strukturalne i funkcjonalne mózgu,
- zaburzenia zdolności motorycznych,
- zaburzenia funkcji poznawczych,
- zaburzenia kompetencji językowych,
- zaburzenia w przyswajaniu wiedzy,
- zaburzenia pamięci,
- zaburzenia uwagi,
- zaburzenia funkcji wykonawczych (w tym kontroli impulsów i nadpobudliwości),
- zaburzenia w zakresie regulacji emocji,
- zaburzenia w obszarze zachowań adaptacyjnych i umiejętności społecznych.
Mimo różnorodnych trudności dzieci z FASD mogą funkcjonować w normie intelektualnej, a nawet osiągać wyniki powyżej przeciętnej, ale nadal przejawiać trudności w „funkcjonowaniu wykonawczym”, które jest związane z umiejętnością organizacji, planowania i elastyczności poznawczej. Pamiętajmy, aby wyniki IQ nie stały się jedynym czy głównym miernikiem FASD, a nadrzędna pozostała wieloaspektowość zaburzeń związanych z PAE i, tym samym, szeroka diagnostyka.
Konsekwencje braku wczesnej diagnozy – zaburzenia wtórne w FASD
Wczesna diagnoza i odpowiednia interwencja mogą znacznie zmniejszyć ryzyko wystąpienia zaburzeń wtórnych w FASD, takich jak:
- opóźnienie rozwoju psychomotorycznego,
- trudności w nawiązywaniu relacji,
- zaburzenia zachowania,
- problemy z edukacją,
- problemy ze zdrowiem psychicznym,
- kłopoty z prawem,
- problemy ze szkodliwym używaniem substancji psychoaktywnych,
- podatność na wykorzystanie i manipulację.
Wczesna diagnoza FASD, przeprowadzona do piątego roku życia, może ograniczyć ryzyko zachowań ryzykownych, problemów z adaptacją oraz trudności w rozwoju adekwatnym do wieku chronologicznego. Często punktem zwrotnym w funkcjonowaniu dziecka z FASD jest początek edukacji szkolnej. Wówczas oczekiwania edukacyjne, relacje z rówieśnikami czy adaptacja do nowych warunków przynoszą wiele trudności i codziennych wyzwań. Wielokrotnie dopiero wtedy bliższe i/lub dalsze otoczenie dziecka dostrzega narastające trudności i potrzebę zdiagnozowania ich źródła.
Niedojrzałość w FASD na każdym etapie życia
Dzieci z FASD może charakteryzować rozwojowa niedojrzałość, co oznacza, że ich wiek chronologiczny nie odpowiada wiekowi, na poziomie którego funkcjonuje ich mózg. Poniższa tabela obrazuje funkcjonowanie 10-letniego dziecka z FASD, w różnych obszarach.
| Wiek chronologiczny | 10 lat |
| Język ekspresyjny | 12 lat |
| Umiejętność czytania | 6 lat |
| Umiejętności życiowe / samodzielność | 6 lat |
| Rozumienie pojęcia pieniądza i czasu | 4 lata |
| Kompetencje społeczne | 5 lat |
| Dojrzałość emocjonalna | 8 lat |
Rozbieżność między wiekiem chronologicznym a wiekiem, na poziomie którego funkcjonuje mózg dziecka, może prowadzić do dysproporcji pomiędzy oczekiwaniami a możliwościami – choćby w środowisku szkolnym, rówieśniczym czy społecznym.
Metody wsparcia dziecka z FASD
Istnieje wiele metod i sposobów wspierania dziecka z FASD w środowisku domowym, szkolnym i społecznym. Stosując poniższe wskazówki podajemy przyjazną dłoń akceptacji i zrozumienia.
- udzielaj krótkich i konkretnych instrukcji. Dzieci z FASD często mają trudności z komunikacją, zarówno z mową (artykulacja), jak i z językiem (rozumienie i ekspresja);
- korzystaj z pomocy wizualnych. Dzieci ze spektrum mogą mieć trudności z myśleniem abstrakcyjnym, planowaniem i zapamiętywaniem;
- zadbaj o świadome skupienie uwagi. U dzieci z FASD zdolność do skupiania się i koncentracji może być deficytowa. Przed rozpoczęciem wspólnej czynności upewnij się, że dziecko słucha i obserwuje;
- zadbaj o utrzymanie struktury i rutyny. Dzieci ze spektrum mogą mieć trudności z adaptacją do zmian lub przełączeniem się na nowe aktywności. Ważne jest utrzymanie spójnej i przewidywalnej rutyny, która pozwoli dziecku wiedzieć, co będzie dalej, czego może się spodziewać w kolejnym kroku;
- zapewnij dodatkowy czas na przetwarzanie. FASD może wpływać na zdolność dziecka do przetwarzania informacji. Oznacza to, że dziecko może potrzebować więcej czasu na przyswojenie i reakcję na bodźce wizualne i słuchowe;
- pozwól na częste przerwy. FASD może zaburzać samoregulację, czyli zdolność do podejmowania świadomych i przemyślanych działań, przy jednoczesnym zachowaniu uwagi i adekwatności emocjonalnej w konkretnej sytuacji. Częste przerwy (w szczególności obejmujące ćwiczenia fizyczne i ruch) mogą być użyteczną strategią poprawiającą samoregulację i koncentrację, ponadto pozwalają rozładować nadmiar energii;
- powtarzaj przyswojone treści. FASD wpływa na pamięć, dlatego też dziecko może mieć trudności z przypominaniem sobie nauczonych wcześniej informacji. Konsekwentne powtarzanie (wspomagane pomocą wizualną) nowych wiadomości, umiejętności, instrukcji lub rutynowych czynności może pomóc dziecku utrwalić przyswojone informacje;
- spersonalizuj nauczanie. W przypadku spektrum nie ma typowego wzorca dysfunkcji, każdy uczeń ma swoje mocne strony i wyzwania. Bardziej spersonalizowane strategie nauczania, uwzględniające indywidualne mocne strony, wyzwania, możliwości i zainteresowania ucznia, są ważną strategią edukacyjną;
- stosuj ćwiczenie sytuacji lub odgrywanie ról. FASD może upośledzać umiejętności społeczne i emocjonalne dziecka, co może prowadzić do trudności w relacjach (kłopotów w nawiązywaniu przyjaźni, bycia obiektem drwin lub zastraszania) oraz do niewłaściwych zachowań (agresji, zachowań autodestrukcyjnych). Modelowanie, odgrywanie ról lub ćwiczenie sytuacji z życia realnego mogą być użyteczną techniką nauczania umiejętności społecznych i emocjonalnych.
Co oddala od adekwatnego wsparcia dzieci z FASD
- nadmierne uogólnianie. Znana jest tendencja do definiowania dzieci z FASD wyłącznie na podstawie diagnozy, przy zapomnieniu o jednostkowych zasobach, mocnych stronach i licznych zdolnościach. Terminy takie jak „uszkodzony”, „beznadziejny”, „społecznie nieudolny”, „niedojrzały” wzmacniają narrację, która nie odzwierciedla prawdziwego potencjału dziecka ze spektrum;
- diagnoza. To nie etykieta, lecz szansa, zrozumienie i wiedza o podłożu istniejących trudności. Niezmiernie ważna pozostaje tu rola specjalistów jako jednostek budujących dobry wizerunek dzieci ze spektrum, wspierających tym samym rozumienie specyfiki zaburzeń wynikających z prenatalnej ekspozycji na alkohol (PAE). Należy pamiętać, że FASD wiąże się przede wszystkim z zaburzeniami funkcjonowania mózgu – warto zrozumieć, że funkcjonowanie dziecka wynika z zaburzeń pracy mózgu a nie celowego złego zachowania dziecka. Adekwatne wsparcie i dopasowanie środowiska są ogromną szansa dla dziecka z FASD.
- ograniczone zasoby wiedzy i kompetencji. Piętno związane z FASD może utrudniać dzieciom dostęp do potrzebnych usług i udogodnień w zakresie edukacji, opieki zdrowotnej, ponieważ specjaliści mogą nie mieć odpowiedniego przeszkolenia lub zrozumienia dla podłoża istniejących trudności. Wiedza i świadomość stają się tu pomostem między dzieckiem/uczniem a nauczycielem/pedagogiem oraz rodzicem/opiekunem;
- obwinianie rodziców (opiekunów). Dezinformacja merytoryczna i brak komunikacji powodują, że wyczerpani i zestresowani rodzice (opiekunowie) są dodatkowo postrzegani jako niewydolni wychowawczo, a ich umiejętności rodzicielskie określa się jako deficytowe. Tymczasem wsparcie, współpraca i wzajemne słuchanie dają szansę wdrażania adekwatnych strategii edukacyjno-wychowawczych. Warto pamiętać, że tu wszystkie strony relacji (nauczyciel/pedagog–uczeń/dziecko–rodzic/opiekun) potrzebują wsparcia i sprawnej komunikacji.
Pamiętajmy, że z FASD się nie wyrasta, tak więc dziecko w przyszłości stanie się nastolatkiem, a następnie osobą dorosłą ze spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych. Na każdym etapie życia niezbędne będzie właściwe wsparcie i towarzyszenie, które wymaga przede wszystkim zrozumienia, a nie stygmatyzacji. Nasza otwartość na pogłębianie wiedzy, empatia i dobra wola są nadzieją dla osób idących przez życie z tym zaburzeniem neurorozwojowym.
Magdalena Borkowska
psycholożka, psychoonkolożka, wykładowczyni z ponad 20-letnim doświadczeniem w zdrowiu publicznym, twórczyni przestrzeń wsparcia i psychoedukacji Sensja (www.sensja.eu)
Bibliografia:
Roozen S., Stutterheim SE., Bos A.E.R., Kok G., Curfs L.M.G (2020). Understanding the Social Stigma of Fetal Alcohol Spectrum Disorders: From Theory to Interventions. Foundations of Science (2022) 27:753–771 (https://doi.org/10.1007/s10699-020-09676-y),
Learning with FASD https://learningwithfasd.org.au (dostęp 16.08.2026),
Borkowska M., Cichoń-Chojnacka A., Dyląg K.A., Jadczak-Szumiło T., Klecka M., Maciejewski T., Palicka I., Przybyszewska K., Szymańska K., Śmigiel R. (2025). Rozpoznawanie spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych. Wytyczne opracowane przez interdyscyplinarny zespół polskich ekspertów. Wydanie specjalne 1/2025 Medycyna Praktyczna, Pediatria,
CanFASD: www.canfasd.ca (dostęp 14.08.2026),
FASD United: www.fasdunited.org (dostęp 14.08.2026).