Współczesna profilaktyka wskazuje na konieczność budowania zasobów, takich jak kompetencje psychospołeczne. Pozwalają one na konstruktywne radzenie sobie w trudnych sytuacjach, co zmniejsza ryzyko sięgania po alkohol. Kompetencje psychospołeczne ułatwiają pozyskiwanie wsparcia otoczenia, zwłaszcza gdy rodzina zawodzi. Wiele praktycznych wskazówek, jak chronić młode osoby, szczególnie narażone na ryzyko rozwoju uzależnienia od alkoholu, daje koncepcja rezyliencji, opisująca fenomen dobrego przystosowania, pomimo trudnych doświadczeń rodzinnych i losowych.
W profilaktyce uniwersalnej i selektywnej kluczowe miejsce poświęca się budowaniu i rozwojowi kompetencji psychospołecznych. Można je rozumieć jako umiejętności warunkujące efektywność radzenia sobie w sytuacjach społecznych, nabywane przez jednostkę w toku treningu społecznego[1]. Są one też definiowane jako efektywna realizacja zadań rozwojowych adekwatnych do wieku, kultury, społeczeństwa i okresu historycznego[2]. Kompetencje psychospołeczne we współczesnych, wielowymiarowych modelach rozwoju uzależnienia od alkoholu są wskazywane jako ważne czynniki chroniące[3]. Zostały one pogrupowane w cztery główne kategorie: kompetencje społeczne, umiejętności rozwiązywania problemów, autonomia oraz poczucie celu i sensu[4]. Są to czynniki niespecyficzne, charakterystyczne dla wszystkich dzieci z rodzin z problemami i bez problemów psychicznych rodziców. Analizując proces budowania odporności w rodzinach z problemem alkoholowym, odkryto czynniki specyficzne dla tej populacji: wystarczający poziom intelektualny, adekwatne umiejętności komunikacyjne, dążenie do osiągnięć, zdolność do uzyskania pozytywnej uwagi ze strony innych, wysoki poziom samoświadomości, poczucie kontroli nad otoczeniem oraz efektywne umiejętności radzenia sobie ze stresem[5]. Posiadanie kompetencji psychospołecznych jest jedną z miar pozytywnej adaptacji, opisywanej w koncepcji resilience. Kompetencje odnoszą się do adaptacyjnych zdolności jednostki, które polegają na korzystaniu zarówno z wewnętrznych, jak i zewnętrznych zasobów po to, by przechodzić przez kolejne stadia rozwoju, pomimo istnienia czynników niesprzyjających.
Rezyliencja
Wydaje się, że najtrafniejsze rozumienie terminu resilience to pozytywna adaptacja. Używa się go m.in. w sytuacjach, gdy funkcjonowanie dziecka czy nastolatka jest znacznie lepsze niż można by się było tego spodziewać ze względu na występujące czynniki ryzyka. Przykładowo: nastolatek pochodzi z rodziny z problemem uzależnienia, jednak sam nie sięga po alkohol, ma dobre kontakty z rówieśnikami i nauczycielami, osiąga dobre wyniki w nauce[6]. Co wpływa na to, że niektóre dzieci, pomimo negatywnych wpływów rodzinnych, potrafią przezwyciężać trudności? Koncepcja resilience koncentruje się na wyjaśnianiu procesów równoważenia lub redukowania niekorzystnych zjawisk (jak negatywne wpływy środowiska rodzinnego czy inne traumatyczne okoliczności) przez czynniki i mechanizmy chroniące, sprzyjające pozytywnej adaptacji. Może to być wsparcie ze strony otoczenia, jego wpływy wychowawcze czy pomoc w rozwijaniu kompetencji psychospołecznych, korzystnych dla przezwyciężania trudności. Pozytywna adaptacja lub jej brak zależą od aktualnych czynników ryzyka i czynników chroniących. Niektórzy badacze określają resilience jako odporność psychiczną. Jednak trzeba rozumieć, że nie jest to cecha stała, gdyż zależy od interakcji czynników ryzyka i czynników chroniących. Nasilenie czynników ryzyka lub osłabienie tych chroniących (np. śmierć wspierającej matki, pojawienie się przemocy) mogą sprawić, że u dobrze radzącego sobie dotąd nastolatka pojawiają się działania nieprzystosowawcze, ryzykowne, np. sięganie po alkohol.
Czynniki ryzyka i czynniki chroniące
Czynniki ryzyka w koncepcji resilience to cechy, sytuacje lub zdarzenia, które zwiększają podatność jednostki na stres, trudności i negatywne skutki rozwojowe, prowadząc do zaburzeń lub problemów[7]. Przykłady czynników ryzyka to:
- niski status społeczno-ekonomiczny, używanie środków psychoaktywnych przez rodziców, występujące u nich zaburzenia psychiczne (np. depresja), antyspołeczne wzorce zachowań w rodzinie;
- odrzucenie, przemoc rówieśnicza, niepowodzenia szkolne;
- wysoki poziom bezrobocia, przestępczości, przemoc w miejscu zamieszkania;
- silnie stresujące zdarzenia życiowe, np. rozwód rodziców, śmierć rodzica, zmiana otoczenia (przeprowadzka, nowa szkoła);
- niski poziom inteligencji, problemy z samokontrolą i kierowaniem własnym zachowaniem czy tendencje do wycofywania się, zaburzenia rozwojowe, psychiczne.
Czynnikichroniące w koncepcji resilience to cechy, właściwości i sytuacje, które osłabiają negatywny wpływ czynników ryzyka, zwiększając odporność jednostki na stres i trudności. Przykłady czynników chroniących:
- kompetencje poznawcze: wysoka inteligencja, zdolność uczenia się, ciekawość,
- umiejętności samokontroli impulsów, zrównoważony temperament, towarzyskość,
- poczucie własnej wartości, plany, cele życiowe i aspiracje, optymizm,
- efektywne porozumiewanie się, rozwiązywanie problemów, asertywność,
- wspierające relacje w otoczeniu, wsparcie ze strony szkoły,
- dostęp do prospołecznych grup odniesienia, aktywnych form spędzania czasu wolnego i wsparcia w rozwiązywaniu trudności, pozytywny klimat i wzorce w lokalnej społeczności.
Czynników ryzyka i czynników chroniących jest wiele, wchodzą one ze sobą w interakcje, a ich wynik bywa trudny do przewidzenia[8]. Pozytywna profilaktyka, m.in. poprzez realizację programów profilaktycznych, stara się w jak największym stopniu wzmacniać czynniki chroniące.
Programy profilaktyczne
Profilaktyka prowadzona przez samorządy gminne musi spełniać aktualne standardy, wyznaczone przez Krajowe Centrum Profilaktyki Uzależnień[9]. Działania powinny koncentrować się na wzmacnianiu czynników chroniących, m.in. na kształtowaniu umiejętności psychospołecznych, wspieraniu rodziców i wychowawców, wzmacnianiu pozytywnego klimatu szkoły, by kompensować lub redukować wpływ istotnych czynników ryzyka[10]. Rekomendowane przez KCPU programy profilaktyczne, realizują takie cele[11]. KCPU wskazuje, że programy powinny obejmować jak najszerszą populację dzieci i młodzieży, czyli nie ograniczać się jedynie do wieku, który uważany jest za wiek inicjacji różnych zachowań ryzykownych. Im wcześniej rozpoczniemy działania, tym lepiej. Szkoły ponadpodstawowe, mimo iż nie podlegają bezpośrednio gminom, powinny być obejmowane działaniami profilaktycznymi przez samorząd. Większość z rekomendowanych programów profilaktycznych umożliwia rozwijanie psychospołecznych kompetencji dzieci i młodzieży na różnych etapach rozwojowych. Nie wystarczy realizacja jednego z takich programów, lecz powinien to być przemyślany cykl. Ważne jest też, by angażowały one rodziców i wychowawców. Taką rozwojowość kompetencji psychospołecznych uwzględniają dwie części programu Spójrz inaczej, przeznaczone dla klas 1–3 oraz 4–6.
Przyjaciele Zippiego to zaś program adresowany do dzieci w wieku od 5. do 9. roku życia, wskazujący, że o rozwój kompetencji psychospołecznych należy dbać od najmłodszych lat. Rekomendowany przez KCPU jest program profilaktyczno-wychowawczy Epsilon, adresowany do dzieci w wieku 7–9 lat, a także wychowawców klas i rodziców uczniów. Przykładem programu dla starszej młodzieży (12–14 lat) i ich rodziców jest zaś Unplugged. Nie mniej ciekawym programem, przeznaczonym do prowadzenia przez wychowawców jest Projekt Lustro. Pozwala on na kontynuację rozwoju kompetencji psychospołecznych, uczniów szkoły ponadpodstawowej w wieku 15–17 lat[12].
Program profilaktyczny ISKRA odporności
Na koncepcji resilience oparty jest również rekomendowany przez KCPU program ISKRA odporności, przeznaczony dla uczniów klas 5–8 szkoły podstawowej oraz szkół ponadpodstawowych[13]. Jego głównym celem jest wzmacnianie odporności psychicznej uczestniczących w nim nastolatków, rozumianej jako zdolność do skutecznego radzenia sobie z trudnościami oraz pozytywna adaptacja, czyli umiejętność powracania do dobrego funkcjonowania w zmieniającym się otoczeniu, po przezwyciężeniu trudności. Podczas realizacji programu młodzież uczy się m.in. kontrolowania sposobu reagowania na trudności z zastosowaniem akronimu ISKRA (Incydent – Spostrzeżenia – Konsekwencje (uczucia) – Reakcja – Adaptacja) i rozwija umiejętności podważania oraz zmiany nieprzydatnych przekonań na bardziej konstruktywne. Rozwija też umiejętności przezwyciężania trudności poprzez poszukiwanie skutecznych sposobów reagowania, co ułatwia powrót do dobrego funkcjonowania po trudnych doświadczeniach.
Rozwój kompetencji psychospołecznych, niezbędnych do zmniejszenia ryzyka wystąpienia zachowań nieprzystosowawczych, w tym sięgania po alkohol przez dzieci i młodzież, wymaga wysiłku od rodziców, rozwijania ich samoświadomości i własnych kompetencji psychospołecznych. Tymczasem rodzice nie zawsze są wydolni wychowawczo. Koncepcja resilience wskazuje, że w sytuacji problemu uzależnienia w rodzinie dziecka zadanie to spada na wolnego od uzależnienia rodzica, a często konieczna jest pomoc otoczenia, szkoły, placówek wsparcia dziennego. Gminy pełnią ważną funkcję, wspierając realizowanie programów profilaktycznych, mających na celu wzmacnianie czynników ochronnych, a zwłaszcza kompetencji psychospołecznych, i budowania odporności psychicznej u uczniów, narażonych na negatywne wpływy rodzinne.
Agata Sierota
[1] Sierota A. (2004). Inteligencja społeczna i emocjonalna, kompetencje i umiejętności społeczne – przegląd terminologiczny w kontekście planowania oddziaływań terapeutycznych. Annales, vol. XVII, sectio J, s. 13-26
[2] Borucka A., Ostaszewski K. (2008). Koncepcja resilience. Kluczowe pojęcia i wybrane zagadnienia. Medycyna Wieku Rozwojowego. XII, 2, część I. s. 587-597.
[3] Cierpiałkowska L., Chodkiewicz J. (2020). Uzależnienie od alkoholu. Oblicza problemu. PWN, Warszawa
[4] Cierpiałkowska L., Grzegorzewska I. (2016). Dzieci alkoholików w perspektywie rozwojowej i klinicznej. UAM, Poznań.
[5] Cierpialkowska L. (2007). Dzieci alkoholików w perspektywie rozwojowego modelu podatności i odporności na zaburzenia psychiczne. Tom 13, nr 1, 7–18.
[6] Borucka A., Ostaszewski K. (2008), tamże.
[7] Borkowska A. (2012). Czynniki ryzyka i czynniki chroniące https://madraochrona.pl/strefa-specjalisty/czynniki-ryzyka-i-czynniki-chroniace/ (dostęp 17.09.2025).
[8] Borucka A., Ostaszewski K. (2012). Czynniki i procesy resilience wśród dzieci krzywdzonych. Dziecko krzywdzone, 3, 7-26
[9] Przeciwdziałanie uzależnieniom oraz ograniczenie dostępności alkoholu w samorządach gminnych – aspekty prawne, finansowe i praktyczne Informator dla radnych (2024). Wydawca: Studio Profilaktyki Społecznej Adam Rynkiewicz. KCPU, Warszawa.
[10] Ostaszewski K. (2016). Standardy profilaktyki. KCPU, Warszawa.
[11] https://programyrekomendowane.pl/ (dostęp 18.09.2025).
[12] Pulcyn T. (2024). Projekt Lustro – program rekomendowany przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom https://www.strategiejst.pl/2024/03/20/projekt-lustro-program-rekomendowany-przez-krajowe-centrum-przeciwdzialania-uzaleznieniom/ (dostęp 22.09.2025).
[13] https://programyrekomendowane.pl/programy/profilaktyka-uniwersalna/iskra-odpornosci-1/ (dostęp 18.09.2025).