Ukryte cierpienie. Depresja dzieci i młodzieży

Podstawą działań wobec problemu depresji wśród młodych ludzi są działania profilaktyczne, które powinna prowadzić każda gmina. Fundamentalną rolę w procesie zdrowienia i poprawy jakości życia chorych odgrywa też wsparcie rodziny, szkoły i specjalistów zdrowia psychicznego.

Przez wiele lat uważano, że depresja dotyczy głównie dorosłych, jednak dziś okazuje się ona poważnym problemem także u nastolatków. Może też dotyczyć młodszych dzieci. Depresja wieku rozwojowego zaburza funkcjonowanie emocjonalne, społeczne i poznawcze młodego człowieka, a jej konsekwencje mogą utrzymywać się również w dorosłym życiu. Zaburzenie to jest powiązane z tendencjami do sięgania po substancje psychoaktywne i podejmowania prób samobójczych.

Specyfika depresji w młodszym wieku

Zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób ICD-11 depresja należy do zaburzeń nastroju i charakteryzuje się utrzymującym się jego obniżeniem, utratą zainteresowań i zmniejszeniem zdolności do odczuwania przyjemności. U dzieci i młodzieży obraz kliniczny depresji często różni się od symptomów obserwowanych u dorosłych, co może utrudniać jej rozpoznanie i opóźniać wdrożenie leczenia. Dzieci mogą doświadczać obniżonego nastroju, gdy doznają frustracji, rozczarowania lub straty w życiu. Zazwyczaj ten stan szybko mija. Jednak, gdy stresujące sytuacje utrzymują się lub powtarzają, a dziecko odznacza się przy tym wysoką wrażliwością (w przeciwieństwie do odporności psychicznej) może nie radzić sobie z trudnymi uczuciami i doświadczać depresji[1]. W dzieciństwie na depresję choruje tyle samo dziewcząt co chłopców, jednak w okresie dojrzewania dziewcząt jest dwa razy więcej. Z depresją najczęściej współwystępują zaburzenia lękowe (30–75 proc.), często także zaburzenia zachowania, np. opozycyjno-buntownicze (ODD), zespół nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi (ADHD) oraz zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych. U dziewcząt z depresją częściej współwystępują zaburzenia lękowe, natomiast wśród chłopców obserwowane są zaburzenia zachowania i ADHD. U młodszych dzieci myśli samobójcze rzadziej przeradzają się w konkretne plany i próby ich realizacji, natomiast u nastolatków ryzyko próby samobójczej jest duże[2].

Jak przejawia się depresja u dzieci i młodzieży?

Objawy depresji u dzieci są często mniej specyficzne i mogą być mylone z trudnościami wychowawczymi, przejściowymi problemami emocjonalnymi czy dolegliwościami somatycznymi. U młodszych dzieci depresja może manifestować się przede wszystkim poprzez:

• dolegliwości fizyczne (np. bóle głowy, brzucha), brak energii, niepokój, problemy z apetytem i snem;
• niepokój, przewlekły smutek i przygnębienie, ale także drażliwość i częste wybuchy złości;
• problemy z zachowaniem;
• utratę zainteresowania zabawą i aktywnościami, które wcześniej sprawiały przyjemność;
• izolowanie się od rówieśników[3].

W okresie adolescencji obraz depresji staje się bardziej podobny do symptomów występujących u osób dorosłych:

• utrzymujące się obniżenie nastroju;
• utrata zainteresowań i odczuwania przyjemności;
• poczucie pustki, beznadziejności i bezsensu życia;
• przewlekłe zmęczenie i brak motywacji;
• trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji;
• obniżenie poczucia własnej wartości;
• zaburzenia snu i apetytu;
• izolacja społeczna i ograniczenie kontaktów z rówieśnikami;
• drażliwość, zachowania buntownicze, agresja;
• samookaleczenia i myśli samobójcze[4].

Przyczyny depresji u dzieci i młodzieży

Etiologia depresji wskazuje na współwystępowanie czynników:

• biologicznych

– predyspozycje genetyczne;
– zaburzenia funkcjonowania neuroprzekaźników, zwłaszcza serotoniny i noradrenaliny;
– choroby przewlekłe oraz zaburzenia hormonalne;

• psychologicznych

– niska samoocena;
– trudności w regulacji emocji;
– cechy osobowości, takie jak perfekcjonizm czy nadmierna wrażliwość;
– doświadczenia traumatyczne;

• środowiskowych i społecznych

– konflikty rodzinne i rozwód rodziców;
– przemoc domowa i zaniedbanie emocjonalne;
– śmierć bliskiej osoby;
– odrzucenie przez rówieśników i doświadczenie przemocy rówieśniczej;
– nadmierna presja szkolna;
– niekontrolowane korzystanie z mediów społecznościowych i cyberprzemoc[5].

Do jakich skutków może prowadzić depresja?

Nieleczona depresja może prowadzić do zaburzenia relacji rodzinnych i rówieśniczych, pogorszenia przystosowania społecznego, wycofania społecznego i poczucia osamotnienia, trudności w nauce szkolnej, spadku osiągnięć i poczucia sprawczości, wyższego ryzyka problemów emocjonalnych, zwiększonego ryzyka samobójstwa i sięgania po środki psychoaktywne. Leczenie depresji to przede wszystkim terapia w nurcie CBT (Cognitive behavioral therapy), w zależności od szczegółowej diagnozy włącza się farmakoterapie. Bardzo ważne są oddziaływania środowiska rodzinnego, a często także zmiany, dotyczące środowiska szkolnego[6].

Wyniki badań

• W broszurze Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministerstwa Zdrowia „Dziecko z depresją w szkole i w przedszkolu” można znaleźć informację, iż na kliniczną depresję cierpi 1 proc. dzieci przedszkolnych w wieku 2–5 lat i 2 proc. dzieci w wieku 6–12 lat[7].
• Z ogólnopolskiego badania „Młode głowy” wynika, że prawie co trzeci uczeń ma podejrzenie depresji – najczęściej podejrzenie to dotyka uczniów szkół ponadpodstawowych oraz osób, które w rubryce płeć zadeklarowały: „inna”.
• Czterech na dziesięciu uczniów myślało o samobójstwie (39,2 proc.), co czwarty o nim mówił (25,9 proc.), a 8,8 proc. uczniów podjęło próbę samobójczą[8].
• Największe rozpowszechnienie depresji u dzieci i młodzieży w Polsce możemy zaobserwować w populacji nastolatków (27–54 proc.) i to właśnie tej grupy młodych dotyczy wzrost zachowań samobójczych.

Badania wykazały też, że im niższy był poziom globalnej samooceny u uczestników, tym wyższy okazywał się ich poziom depresji, zachowań autodestrukcyjnych, myśli samobójczych; częściej mówili i planowali samobójstwo, częściej podejmowali próby samobójcze. Innym ważnym czynnikiem okazało się poczucie sprawczości. Jego niski poziom manifestuje się w postaci nieumiejętności radzenia sobie z sytuacjami kłopotliwymi, będącymi częścią stresu dnia codziennego, jak zapomniana praca domowa czy trudna odpowiedź przy tablicy. Im niższy poziom poczucia sprawczości, tym wyższe prawdopodobieństwo depresji, częstsze deklarowanie myśli i działań, związanych z zamiarem samobójczym[9].

Depresja a alkohol u nastolatków

Wiele badań potwierdza związek samopoczucia psychicznego i poczucia dobrostanu z pojawieniem się zachowań ryzykownych, w tym używania substancji psychoaktywnych. Objawy depresyjne mogą zwiększać ryzyko sięgania po alkohol, natomiast używanie alkoholu – nasilać, podtrzymywać lub ujawniać zaburzenia depresyjne. Wpływ depresji na picie alkoholu wyjaśnia m.in. hipoteza samoleczenia. Zakłada ona, że zarówno dorośli, jak i młodzież używają alkoholu jako środka chwilowo redukującego napięcie emocjonalne, smutek czy lęk. W dłuższej perspektywie prowadzi to do utrwalania nieadaptacyjnych sposobów radzenia sobie z problemami i zwiększa ryzyko uzależnienia. Wiele badań potwierdza związek samopoczucia psychicznego, depresji i używania alkoholu:

• Wyniki badania ESPAD 2024 (European school survey project on alcohol and other drugs) wykazały, że polska młodzież charakteryzuje się jednym z najniższych poziomów dobrostanu psychicznego w Europie. Autorzy raportu podkreślają znaczenie zdrowia psychicznego jako istotnego czynnika związanego z podejmowaniem zachowań ryzykownych, w tym spożywaniem alkoholu przez młodzież[10].
• Analizy polskich danych w programie badawczym HBSC (Health behaviour in school-aged children) wielokrotnie wykazywały współwystępowanie problemów emocjonalnych (gorszego samopoczucia, odczuwania smutku, niezadowolenia z życia) i zachowań ryzykownych, w tym picia alkoholu[11].
• W jednym z najnowszych polskich badań autorzy wykazali, że wyższy poziom objawów depresyjnych, mierzonych Inwentarzem depresji Becka (Beck depression inventory; BDI) u 17-latków wiązał się ze zwiększonym prawdopodobieństwem używania substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu[12].
• W zagranicznych badaniach niejednokrotnie wykazywano, że objawy depresyjne we wczesnym okresie dojrzewania u obu płci przewidywały późniejsze używanie alkoholu[13].
• Inne badanie przeprowadzone wśród polskich nastolatków wykazało istotny związek między używaniem substancji psychoaktywnych a zachowaniami samobójczymi, których występowanie najczęściej wiąże się z depresją[14].

Z kolei w badaniach wpływu używania alkoholu przez nastolatki na rozwój depresji uzyskiwano słabsze korelacje. Wyniki wydają się zależeć od stopnia zaawansowania problemu.

• W zagranicznym badaniu wykazano wpływ picia alkoholu na rozwój depresji: częstsze picie alkoholu w wieku 13–15 lat wiązało się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia objawów depresji około 18. roku życia[15].
• Według nowszego badania osoby nastoletnie, które wykazują oznaki uzależnienia od alkoholu, są bardziej narażone na rozwój depresji w wieku około 20 lat. Regularne picie dużych ilości alkoholu – bez oznak uzależnienia – nie było związane ze zwiększonym ryzykiem depresji[16].

Możliwe działania gmin

Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom rekomenduje wiele działań, które mają na celu m.in. profilaktykę depresji dzieci i młodzieży, w tym prowadzenie w szkołach programów profilaktycznych z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki uniwersalnej o potwierdzonej skuteczności, jak „Przyjaciele Zippiego”, „Apteczka pierwszej pomocy emocjonalnej”, „Spójrz inaczej” czy „Iskra Odporności”[17]. Ich celem jest m.in. rozwój kompetencji psychospołecznych, wzmacnianie samooceny, poczucia sprawczości, które – jak wskazują przytaczane wyniki badań „Młode głowy” – są ważnymi czynnikami mogącymi zmniejszać ryzyko rozwoju depresji. Równie istotne jest budowanie odporności psychicznej (rezyliencji), która pomaga młodym ludziom wracać do dobrego funkcjonowania po przezwyciężeniu trudności życiowych[18].
Pomocny może być również program „Szkoła dla Rodziców i Wychowawców”, mający na celu zwiększanie kompetencji opiekuńczo-wychowawczych, które są podstawowym czynnikiem zmniejszającym ryzyko rozwoju zaburzeń psychicznych, w tym zaburzeń nastroju, jakim jest depresja.
Funkcjonowanie w rodzinie z problemem używania alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych znacząco zwiększa ryzyko rozwoju depresji u dzieci[19]. KCPU rekomenduje działania umożliwiające wsparcie psychologiczne, m.in. budowanie poczucia bezpieczeństwa dzieci z rodzin dotkniętych takim problemem[20].
Warto organizować zajęcia dla dzieci – indywidualne i grupowe – prowadzone przez doświadczonych specjalistów, a rozwijające i wzmacniające kompetencje psychospołeczne. Zajęcia takie mogą dotyczyć też rodziców, zwłaszcza tych, którzy nie uczestniczą w programie „Szkoła dla Rodziców i Wychowawców”. Mogą być prowadzone w ramach kampanii lokalnych.
KCPU zaleca zarówno tworzenie lokalnych kampanii, jak też włączanie się gmin w kampanie ogólnopolskie. W 2026 roku w Polsce realizowanych jest kilka ogólnopolskich kampanii i inicjatyw dotyczących zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, w tym profilaktyki depresji: „Twarze depresji. Nie oceniam. Akceptuję”, „eMOC+JA” czy podrozdział „Nastoletnia depresja” w ramach kampanii „Forum Przeciw Depresji”.
Kampanie o mniejszym zasięgu można przygotowywać z udziałem lokalnej społeczności. Warto włączyć do tego przedsięwzięcia nastolatki, by same zaproponowały, co według nich jest w tej kwestii najważniejsze. Podobnie, można włączyć rodziców, by wspólnie wypracowywali sposoby radzenia sobie z problemem. Bardzo ważne jest zwrócenie uwagi na odmienne od typowych symptomy i sposób udzielania pierwszego wsparcia.
Słowo depresja zniekształciło swoje znacznie – używane bywa na określenie złego nastroju. Ważna jest zatem walka z mitami i przekonaniami utrudniającymi pomoc („teraz każdy nastolatek ma depresję, nie ma co się przejmować” ), poprzez organizowanie kampanii czy spotkań rozwijających tytułową myśl przewodnią, np. „Fakty i mity o depresji dzieci”, „Depresja to nie żart” czy „Depresja może krzyczeć”.

Agata Sierota

---

[1] Borucka, A., Ostaszewski, K. (2008). Koncepcja resilience. Kluczowe pojęcia i wybrane zagadnienia. Medycyna Wieku Rozwojowego. XII, 2, część I. str. 587–597
[2] Turno, M. (2010). Dziecko z depresją w szkole i przedszkolu. Informacje dla pedagogów i opiekunów. Warszawa: Ośrodek Rozwoju Edukacji
[3] Wielądek, M. (2024). Depresja u dzieci w wieku przedszkolnym – wczesne objawy, diagnoza i możliwości interwencji, 157–170. W: (red.) M. Sitek, K. Pierzchała, Banaszak A., Wychowanie i wsparcie w obliczu kryzysów współczesności. Perspektywy pedagogiczne, psychologiczne i społeczne, Józefów: Akademia Nauk Stosowanych WSGE im. A. De Gasperi. https://doi.org/10.13166/awsge/214014
[4] Ambroziak, K., Kołakowski, A., Siwek, K. (2018). Depresja nastolatków. Jak ją rozpoznać, zrozumieć i pokonać. Sopot: GWP
[5] Duman, A. (2023). Depresja u dzieci i młodzieży. Jak chronić i pomóc. Warszawa: Wydawnictwo RM.
[6] Pawłowska, S. (2023). Jak postępować z nastolatkiem chorym na depresję? https://madraochrona.pl/blog/jak-postepowac-z-nastolatkiem-chorym-na-depresje/ (dostęp 26.06.2026) 
[7] Turno, tamże
[8] Flis J., Dębski M. (2023). Młode głowy. Otwarcie o zdrowiu psychicznym. Raport z badania dotyczącego zdrowia psychicznego, poczucia własnej wartości i sprawczości u młodych ludzi. Warszawa: UNAWEZA
[9] Flis, Dębski, tamże
[10] Grupa ESPAD (2025), Key findings from the 2024 European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs (ESPAD) [Najważniejsze wyniki europejskiego programu badań ankietowych w szkołach na temat używania alkoholu i narkotyków (ESPAD) z 2024 r.], Agencja Unii Europejskiej ds. Narkotyków, Lizbona.https://www.euda.europa.eu/publications/data-factsheets/espad-2024-key-findings_pl (dostęp 25.06.2026)
[11] Mazur, J., Małkowska-Szkutnik, A. (red.). (2018). Zdrowie uczniów na tle nowego modelu badań HBSC. Raport z badań HBSC Polska. Warszawa: Instytut Matki i Dziecka. https://imid.med.pl/files/imid/Aktualnosci/Aktualnosci/raport proc.20HBSC proc.202018.pdf (dostęp 27.06.2026)
[12] Modrzejewska R., Pac A. (2025). Using Beck Depression Inventory as a continuous variable as an indicator of risk of psychoactive substance use in urban 17-year-old adolescent population. Psychiatria Polska, 59(6), 1–14 https://www.psychiatriapolska.pl/pdf-211839-135898?filename=Zastosowanie-Inwentarza-D.pdf (dostęp 24.06.2026)
[13] Scholes-Balog K.E., Hemphill S.A., Patton G.C., Toumbourou J.W. (2015). Relationships Between Substance Use and Depressive Symptoms: A Longitudinal Study of Australian Adolescents. Journal of Early Adolescence, 35(4), 538–561 https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0272431614540526?__cf_chl_f_tk=3c2elmsMNJqt4sZ_QfWGL7t5FVC2mScjb1ehRdon_kc-1782805179-1.0.1.1-f6s3zVzGHtkHV_eb57E83uceH8gkdkE1at1Q8XfcLeE (dostęp 24.06.2026)
[14] Pawłowska B., Szymańska J. (2021). Suicidal ideation, plans, and attempts and the use of psychoactive substances by adolescents. Current Problems of Psychiatry, 22(2) https://czasopisma.umlub.pl/cpp/article/view/1742/1681 (dostęp 26.06.2026)
[15] Edwards A.C. i wsp. (2014). Adolescent Alcohol Use Is Positively Associated With Later Depression in a Population-Based U.K. Cohort. Journal of Studies on Alcohol and Drugs, 75(5), 758–765. https://www.researchgate.net/publication/265518015_Adolescent_Alcohol_Use_Is_Positively_Associated_With_Later_Depression_in_a_Population-Based_UK_Cohort (dostęp 26.06.2026)
[16] Wernicki, P. (2023). Uzależnienie od alkoholu a ryzyko depresji. https://www.mp.pl/psychiatria-dzieci-i-mlodziezy/aktualnosci/324807,uzaleznienie-od-alkoholu-a-ryzyko-depresji (dostęp 24.06.2026)
[17] https://programyrekomendowane.pl/ (dostęp 28.06.2026)
[18] Borucka A., Ostaszewski K. (2008). Koncepcja resilience. Kluczowe pojęcia i wybrane zagadnienia. Medycyna Wieku Rozwojowego. XII, 2, część I. str. 587–597
[19] Cierpiałkowska, L., Chodkiewicz, J. (2020). Uzależnienie od alkoholu. Oblicza problemu. Warszawa: PWN
[20] KCPU (2025). Rekomendacje do realizowania i finansowania gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii w 2026 roku. Warszawa: KCPU