Nadmierne kupowanie, często zbędnych rzeczy, prowadzi nie tylko do problemów finansowych. To złożone zjawisko, które może zagrażać samopoczuciu psychicznemu, relacjom społecznym, wpływać na pracę, naukę, a także nasilać inne, współwystępujące problemy.
Mianem kompulsywnego kupowania można określić przymus kupowania połączony z całkowitą lub częściową utratą kontroli nad tym zachowaniem. To działanie stanowi formę regulowania emocji – redukowania wewnętrznego napięcia, lęku, stresu, poczucia pustki czy niezadowolenia z siebie. Sam akt zakupu przynosi natychmiastową, krótkotrwałą ulgę i przyjemność, po której jednak szybko pojawiają się negatywne konsekwencje (poczucie winy, wstyd, a z czasem – problemy finansowe i społeczne)[1]. Kompulsywne kupowanie w wieku nastoletnim przyczynia się do wykształcenia destrukcyjnych sposobów radzenia sobie z emocjami i stresem. Wciąż jednak zajmuje zbyt mało miejsca w działaniach profilaktycznych i edukacyjnych wobec problemów „poważniejszych”, jak depresja czy nadużywanie substancji psychoaktywnych.
Gdy kupowanie staje się problemem
W literaturze wymienia się symptomy kompulsywnego kupowania[2]:
- odruch (impuls) kupowania jest odczuwany jako nieodparty, narzucający się lub bezsensowny;
- kupowaniu towarzyszy niepokój;
- zakupy przekraczają możliwości finansowe kupującego;
- akt kupowania powoduje znaczny stres, wpływa w istotny sposób na funkcjonowanie społeczne i zawodowe lub jest przyczyną problemów finansowych;
- kupowanie powtarza się pomimo negatywnych konsekwencji.
Miejsce w kategorii zaburzeń
Po latach debat nad przyporządkowaniem kompulsywnego kupowania do konkretnej klasy problemów, uzyskało ono wreszcie miejsce w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11, w dziale „inne zaburzenia kontroli impulsów”. Przez wielu badaczy problemowe kupowanie uważane jest za zaburzenie behawioralne, bliskie uzależnieniu. Kolejne badania pokazują złożoność problemu i utrudniają uporządkowanie zdobytych dotąd danych. Problem kompulsywnych zakupów przesuwa się z dokonywania ich w galeriach handlowych do second handów, gdzie przecież „wszystko jest za grosze”, i łatwo dostępnych sklepów internetowych. A karty kredytowe czy systemy odroczonych płatności to wygodne narzędzia, pozwalające spełniać zakupowe zachcianki, co u osób kompulsywnie kupujących może prowadzić do poważnych zadłużeń. Nastolatki, u których dopiero kształtują się mechanizmy regulacji emocji, szukają prestiżu i własnej tożsamości poprzez nabywanie modnych rzeczy i przedmiotów – czasem przy użyciu kart płatniczych należących do rodziców – lub szukają ucieczki od codziennego stresu i problemów[3]. Ale nie tylko najmłodsi mogą mieć problemy z kupowaniem.
Młodzi dorośli kupują więcej
Ostatnia edycja cyklicznego badania CBOS na zlecenie KCPU, „Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących, hazardu i innych uzależnień behawioralnych”[4] pokazuje grupy społeczne zagrożone nałogiem kompulsywnego kupowania. Z tym problemem może obecnie się zmagać 2,9 proc. Polaków, którzy ukończyli 15. rok życia. Dobra wiadomość: skala zjawiska jest mniejsza o 0,8 pp. od zarejestrowanej w roku 2019. Raport z badania pokazuje też inne zmiany, jakie zaszły w tym zakresie:
- ludzie młodzi, poniżej 35. roku życia, częściej niż starsi wykazują symptomy kompulsywnego kupowania. Ponad połowa badanych z tym problemem to osoby w wieku 15–34 lata (55,4 proc.; prawie 25 proc. osób miało od 18 do 24 lat);
- kompulsywne kupowanie młodych dorosłych (18–24 lata) wzrosło o 2 pp. – z 6,3 proc. w roku 2019 do 8,2 proc. w obecnej edycji badania;
- w 2019 roku zjawisko kompulsywnego kupowania najczęściej było notowane wśród najmłodszych respondentów, mających poniżej 18 lat. Obecnie problemy związane z kupowaniem wśród młodzieży 15–17 lat są zdecydowanie mniej rozpowszechnione i dotyczą 5,7 proc. nastolatków, w porównaniu do ponad 14 proc. pięć lat temu. Być może wykazane w badaniach zmiany – zarówno wzrost kompulsywnego kupowania w grupie młodych dorosłych, jak i obniżenie rozpowszechnienia wśród nastolatków – mogą być wynikiem pandemii (poprzednią edycję badań prowadzono w latach 2018–2019)[5];
- wśród osób z problemem prawie trzy czwarte (71,9 proc.) stanowią kobiety. Symptomy nadmiernego kupowania przejawia obecnie 4 proc. populacji kobiet (głównie w wieku 18–24 i 15–17 lat) oraz 1,7 proc. mężczyzn (najwięcej w wieku 18–34 lata).
Najnowszy przegląd badań zagranicznych wskazuje, że w bardzo wielu analizach dotyczących zakupów grupa mężczyzn była pomijana lub niedostatecznie reprezentowana. Tymczasem wiele badań potwierdza, że jest to grupa równie zagrożona problemem kompulsywnego kupowania jak kobiety. Wymaga to dalszych, szczegółowych badań[6].
Kompulsywne zakupy przeniosły się do internetu
Badanie CBOS potwierdziło, że zmienia się miejsce dokonywania zakupów przez osoby z symptomami nadmiernego kupowania: istotnie częściej niż osoby niemające takiego problemu, realizują swoje zakupy w sklepach poza galeriami handlowymi, w second-handach i za pośrednictwem internetu. Od 2019 roku wzrosła w tej grupie średnia deklarowana częstość zakupów poza galeriami. Prawdopodobnie w związku ze zwiększeniem dostępności zakupów przez internet, w badaniu zaobserwowano wyrównanie liczby mieszkańców miast i wsi wśród osób problemowo kupujących.
Dlaczego nadmierne kupowanie może być naprawdę groźne?
W literaturze przedmiotu znajdujemy wskazania możliwych negatywnych skutków kompulsywnego kupowania:
- konsekwencje materialne, konflikty rodzina/praca, stwierdzony klinicznie chroniczny niepokój[7];
- u nastolatków kompulsywne zakupy mogą hamować prawidłowy rozwój mechanizmów regulacji emocji, ułatwiając rozwijanie destrukcyjnych sposobów radzenia sobie z trudnościami[8];
- problemowe kupowanie u rodziców daje szkodliwe wzorce i może negatywnie wpływać na domową atmosferę, wywoływać konflikty między rodzicami, obniżać poczucie bezpieczeństwa dziecka i osłabiać więzi rodzinne[9];
- badania potwierdzają współchorobowość (depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia odżywiania i dwubiegunowe czy hipomania), a kompulsywne zakupy stanowią element pogłębiający problemy[10];
- łatwość zakupów online i odroczone płatności często prowadzą osoby problemowo kupujące do poważnego zadłużenia, co może pogarszać samopoczucie psychiczne, poczucie dobrostanu i nasilać współistniejące problemy[11];
- kompulsywne zakupy często są problemem osób nadmiernie korzystających z internetu, wykazujących problemowe zachowania hazardowe oraz nadmiernie pracujących[12] i uczących się[13].
Działania gmin
Ustawa z 2021 roku o zmianie ustawy o zdrowiu publicznym daje możliwość – w ramach programów gminnych – realizacji zadań dotyczących przeciwdziałania uzależnieniom behawioralnym (działalności informacyjnej, edukacyjnej oraz szkoleniowej)[14]. Ważne, by ograniczać przy tym występowanie niepożądanych zjawisk związanych z kompulsywnymi zakupami i zapobiegać negatywnym konsekwencjom, które mogą być efektem tego zaburzenia. Celem działań gmin powinno być wspieranie czynników chroniących i redukowanie wpływu czynników ryzyka – także w szkołach, gdzie najczęściej realizowane są oddziaływania z poziomu uniwersalnego, czyli kierowane do wszystkich osób w danej grupie wiekowej. To bardzo istotne, gdyż wzmacnia czynniki, które mogą być chroniące wobec kompulsywnych zakupów – jak wysoka samoocena, umiejętność radzenia sobie z emocjami, trudnościami, odporność emocjonalna.
Widać przy tym pilną potrzebę opracowania programu profilaktycznego, kierowanego do nastolatków, odnoszącego się do problemowego kupowania w kontekście sposobów regulacji emocji czy zdrowego i bezpiecznego korzystania z internetu, gdyż kompulsywne zakupy są teraz zazwyczaj realizowane poza sklepami stacjonarnymi. Mogłaby to być kontynuacja programów rekomendowanych: Pierwsze kroki w cyberświecie oraz Wspólne kroki w cyberświecie. W obliczu najnowszych wyników CBOS, konieczne są również oddziaływania informacyjno-edukacyjne wobec grupy młodych dorosłych. Trzeba pamiętać, że część z nich już jest lub w niedalekiej przyszłości będzie rodzicami, co przy nierozwiązanym problemie nadmiernego kupowania zwiększa ryzyko modelowania nieprawidłowych zachowań zakupowych wobec kolejnego pokolenia. W ramach rekomendowanych przez KCPU kampanii lokalnych można zorganizować działania, zatytułowane np. „Po co to kupuję?”, adresowane szczególnie do młodych dorosłych, nastolatków oraz ich rodziców. W czasie takiej kampanii można:
- przedstawić tematyczną krótką projekcję filmową wraz z dyskusją z udziałem specjalisty;
- zaprosić na warsztaty dotyczące problemowego kupowania, np. „Po co nam nowe rzeczy?”, „Do czego mogą prowadzić nadmierne zakupy”, „Gdy kupowanie to nie jedyny problem”, czy „Moje dziecko ma problem z zakupami” (dla rodziców);
- podczas spotkania z rodzicami warto uwzględniać aspekt nauki właściwego gospodarowania pieniędzmi i uczenia dzieci prawidłowych zachowań;
- warto przy tym włączyć gminę i mieszkańców w działalność ogólnopolskiej kampanii „Stop spirali zadłużenia”.
Lokalnej kampanii powinny towarzyszyć broszury i ulotki, przybliżające zjawisko problemowego kupowania, jego przyczyny i skutki, zawierające informacje o tym, gdzie można uzyskać pomoc. Może to być numer telefonu do specjalisty zajmującego się problemem kompulsywnych zakupów czy do terapeuty pracującego z wykorzystaniem metod poznawczo-behawioralnych (CBT), a także linki do internetowej poradni https://uzaleznieniabehawioralne.pl/poradnia-online/ oraz do bazy placówek, w których można uzyskać pomoc terapeutyczną https://uzaleznieniabehawioralne.pl/osrodki-pomocy. W broszurze można też zawrzeć zasady kontrolowanego kupowania:
- zrezygnuj z używania karty kredytowej i nie dawaj jej dziecku, zwłaszcza gdy zauważasz, że robi nadmierne zakupy;
- ucz się odraczać impuls zakupowy o 24 godziny;
- szczegółowo planuj wydatki, kontroluj budżet domowy;
- możesz przeznaczyć niewielką kwotę na nieplanowe przyjemności, ale staraj się jej nie przekraczać;
- najpilniejsze wydatki domowe i opłaty realizuj od razu po wpływie środków finansowych;
- nie odwiedzaj ani nie korzystaj ze sklepów, gdy masz obniżony nastrój (świadomie chcąc sobie w ten sposób poprawić samopoczucie), zrezygnuj też z window shoppingu w galeriach czy w internecie;
- szukaj innych sposobów poprawy nastroju – sport, hobby, kontakty towarzyskie;
- szukaj pomocy u bliskich: powiedz im o swoim problemie, poproś, by towarzyszyli ci w zakupach[15].
Podejmując działania związane z problemem kompulsywnego kupowania, warto śledzić najnowsze informacje, dane pojawiające się na stronie KCPU oraz wyniki szeroko prowadzonych badań zagranicznych[16]. Rolą gmin jest informowanie o zagrożeniach wynikających z kompulsywnego kupowania, edukowanie młodych dorosłych, nastolatków oraz ich rodziców, by kolejne pokolenia w mniejszym stopniu borykały się z problemem, a zakupy służyły przede wszystkim realizacji racjonalnych potrzeb i były źródłem swobodnej przyjemności zamiast poczucia winy, wstydu i cierpienia.
Agata Sierota
[1] Habrat, B. (red.) (2016). Zaburzenia uprawiania hazardu i inne tak zwane nałogi behawioralne. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii.
[2] Cierpiałkowska, L, Grzegorzewska, I. (2018). Uzależnienia behawioralne. Warszawa: PWN
[3] Zadka Ł., Olajossy M., Kompulsywne kupowanie w zarysie, Psychiatria Polska 50 (2016) nr 1, s. 153-164.
[4] CBOS, KCPU (2024). Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących, hazardu i innych uzależnień behawioralnych – edycja 2023/2024. Warszawa: KCPU https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2025/08/Hazard_2024_raport_FIN_1.pdf (dostęp 19.09.2026)
[5] W grupie chłopców (15-17 lat) nastąpił wzrost (2,4 proc. w 2015 roku) kompulsywnego kupowania 12,3 proc., którego wskaźnik w aktualnej edycji wynosi 0 proc.! Także rzadsze zakupy w grupie dziewcząt (spadek z 15.9 proc. w 2019 do 11,5 proc. w 2024) mogą być wynikiem porównania do specyficznej sytuacji stresu „zamknięcia w domach”. Z kolei wzrost wyniku w grupie młodych dorosłych może wynikać z tego, że do grupy kompulsywnie kupujących kobiet, dołączyła część już obecnie dorosłych chłopców, u których 4 lata wcześniej, w czasie pandemii nasiliły się symptomy kompulsywnego kupowania (przyp. Autorki artykułu)
[6] Tetzlaff, B.O., Bogel, T., Thomas, T.A. et al. (2026). Exploring differences between women and men in treatment-seeking patients with compulsive buying-shopping disorder. Sci Rep 16, 8254 https://www.nature.com/articles/s41598-026-43027-4
[7] Müller, A., Trotzke, P., Schaar, P. et al. (2025). Psychotherapy research for compulsive buying-shopping disorder: Quo vadis? Addictive Behaviors Reports, 21, 100583. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352853225000094#b0440 (dostęp 23.09.2026)
[8] https://www.strategiejst.pl/2024/06/22/kompulsywne-zakupy-nastolatkow-narastajacy-problem/
[9] https://www.strategiejst.pl/2026/09/11/uzaleznienia-behawioralne-rodzicow-niszcza-wiez-z-dzieckiem/
[10] Müller i in., 2025, op.cit.
[11] CBOS, KCPU (2024). Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących hazardu i innych uzależnień behawioralnych – edycja 2023/2024. Warszawa: KCPU https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2025/08/Hazard_2024_raport_FIN_1.pdf (dostęp 19.09.2026)
[12] CBOS, KCPU, 2024…, tamże.
[13] Atroszko, P. (2022). Do tanga trzeba trojga? Współwystępowanie różnych uzależnień behawioralnych. Świat Problemów, (5), 20–23.
[14] KCPU (2025). Rekomendacjedo realizowania i finansowania gminnychprogramów profilaktyki i rozwiązywaniaproblemów alkoholowychoraz przeciwdziałania narkomanii w 2026 roku. Warszawa: KCPU
[15] Kucewicz, K. (2014). Czy jestem uzależniony? Warszawa: KBPN https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2022/11/gdy-zakupy-staja-sie-problemem.pdf (dostęp 22.09.2026)
[16] Palmer, L.C. (2026). Shopping Addiction Statistics 2026: Prevalence, Trends & Key Facts. https://www.therenewcenter.com/post/shopping-addiction-statistics (dostęp 24.09.2026)