Pozytywne oczekiwania nastolatków wobec alkoholu

Młodzież, szczególnie w wieku dojrzewania, używa alkoholu w nieco innych celach i w odmienny sposób niż osoby dorosłe. Pozytywne oczekiwania wobec skutków konsumpcji alkoholu to jeden z ważnych czynników, wpływających na sięganie przez dorastających po substancje psychoaktywne i zwiększający ich zaangażowanie w picie.

Badanie ESPAD z 2019 roku wykazało, że nastolatki spodziewają się większej ilości korzystnych niż negatywnych skutków używania alkoholu, co sprawia, że koncentrują się głównie na możliwych pozytywnych efektach picia.

Picie nastolatków

Wobec młodzieży często stosuje się określenie „zaangażowanie wpicie alkoholu” w odróżnieniu do ekstensywnego (nadmiernego) picia w dorosłości. Picie dorastających:

• jest związane z „poszukiwaniem siebie” (np. bywa narzędziem do określania dorosłości czy niezależności wobec rodziców),
• z zachodzącymi w tym czasie zmianami osobowości, m.in. podwyższeniem poziomu neurotyzmu i impulsywności, co sprzyja sięganiu po alkohol,
• z podejmowaniem nowych ról społecznych i szukaniem akceptacji w nowych środowiskach.

Zaangażowanie w picie w wieku dojrzewania powinno być mierzone większą liczbą wskaźników niż używanie alkoholu w dorosłości. Obok intensywności picia, poświęcania czasu na sytuacje związane z alkoholem, zmian tolerancji i szkodliwości skutków, bardzo ważne w tym okresie są oczekiwania wobec alkoholu, zwłaszcza te pozytywne, obejmujące przewidywania lepszego funkcjonowania społecznego, poznawczego, fizycznego i seksualnego.

Pozytywne oczekiwania wobec alkoholu

Oczekiwania to przekonania na temat tego, czego ktoś spodziewa się, sięgając po alkohol. Wyróżniamy dwie grupy pozytywnych oczekiwań wobec alkoholu:

• dotyczące przyjemnego wzmocnienia doświadczeń, np. „picie sprawia, że jestem bardziej towarzyski”, „jak wypiję, jestem śmielszy w stosunku do płci przeciwnej”,  „uwielbiam ten lekki zawrót głowy po wypiciu”,
• dotyczące doświadczenia ulgi w trudnej sytuacji, np. „gdy wypiję, przygnębienie mija”, „po jednym piwie zasypiam bez problemu”, „po alkoholu mój niepokój mija”.

Nasz zbiór przekonań (w tym m.in. pozytywne oczekiwania wobec skutków picia czy przekonania racjonalizujące sięganie po alkohol) tworzy system interpretacji rzeczywistości, który może prowadzić do zachowań nałogowych, a następnie je podtrzymywać. Nie jest to powierzchowna wiedza o efektach działania alkoholu, ale oparta o głęboko i silnie utrwalone na zasadzie skojarzeniowej związki pomiędzy użyciem alkoholu a jego skutkami. W efekcie tych zakorzenionych powiązań, nastolatek w określonych sytuacjach, np. gdy ma poznać nowe osoby, sięga po alkohol, wierząc, że to ułatwi nawiązanie kontaktu.

Rozwój oczekiwań, czyli wszystko, czego się spodziewamy i co sobie wyobrażamy, myśląc o używkach, powstaje w procesie uczenia się. W pierwszej kolejności dzieje się to poprzez obserwacje zachowań innych osób, później poprzez własne doświadczenia i eksperymenty z alkoholem.

Głównym źródłem wiedzy dzieci na temat efektów działania alkoholu są rodzice. Wypowiedzi, które dziecko słyszy w domu na temat korzyści z picia oraz obserwacje pozytywnych skutków spożywania alkoholu przez rodziców, są odpowiedzialne za kształtowanie się oczekiwań. Zgodnie z teorią społecznego uczenia się, większy wpływ na kształtowanie pozytywnych oczekiwań u dziecka może mieć sytuacja, gdy rodzice sporadycznie, ale przy nim, piją alkohol i doświadczają jego pozytywnych skutków niż częstsze picie rodzica poza domem. Widząc zadowolonego, pijącego rodzica dziecko tworzy wyobrażenie alkoholu, który przyczynia się do poczucia szczęścia, spokoju czy zrelaksowania. Oczywiście w sytuacjach, kiedy dochodzi do domowych kłótni pod wpływem alkoholu, pojawiają się negatywne skojarzenia. Badania potwierdzają, że nawet dzieci w wieku od 3 do 6 lat mają oczekiwania dotyczące alkoholu. W czwartym roku życia zaczynają mieć wyraźne, głównie negatywne oczekiwania, które ulegają zmianie w kierunku pozytywnych w wieku około 10 lat.

Poza używaniem substancji psychoaktywnych przez rodziców, oczekiwania kształtują się na podstawie bezpośrednich doświadczeń. Kluczowy jest okres dorastania. Mózg nastolatka znajduje się w fazie zwiększonej wrażliwości na nagrody. Pozytywne doświadczenia z alkoholem wzmacniają oczekiwania dotyczące efektów jego działania.

Na podstawie tego, co dzieci widzą w swoich domach, sąsiedztwie, szkołach i miejscach pracy, mediach i serwisach społecznościowych, kształtują oczekiwania dotyczące używania alkoholu. Oczekiwania działają jak filtr w ocenie i interpretacji sytuacji. Nabiera to szczególnego znaczenia, kiedy nastolatek staje w obliczu możliwości wypicia. Gdy ma pozytywne oczekiwania – ocenia i interpretuje sytuację jako pozytywną, dającą możliwość przyjemnych doznań czy poprawy samopoczucia – sięga po alkohol.

Badania naukowe

Wyniki badań pokazują istotny związek oczekiwań wobec alkoholu z poziomem zaangażowania nastolatków w picie:

• wykazano, że szczególne znaczenie w wieku dojrzewania mają oczekiwania związane z funkcjonowaniem społecznym. Nastolatki wchodzą w nowe role społeczne, od alkoholu oczekują więc przede wszystkim ułatwienia w podejmowaniu nowych wyzwań.Im wyższe pozytywne oczekiwania osób dorastających wobec efektów spożywania alkoholu, tym więcej i częściej piją;
• pozytywne oczekiwania nastolatków mogą być predyktorem używania przez nich alkoholu w przyszłości. Przewidywania sprawdziły się po roku w 69 proc., a po dwóch latach – w 65 proc. przypadków. Okazały się one bardziej precyzyjne w przypadku chłopców niż dziewcząt (chłopcy, odpowiednio, 80 i 71 proc., dziewczęta – w 57 proc. i 58 proc.);
• potwierdzono, że pozytywne oczekiwania wobec alkoholu, w większym stopniu niż wpływy rodzinne (problemowe używanie alkoholu przez rodziców), mogą wyjaśniać picie alkoholu przez młodzież. Pozytywne oczekiwania wobec alkoholu pozwalały przewidzieć picie u ponad 65 proc. nastolatków, podczas gdy szacunki oparte na wskaźniku dotyczącym występowania problemów alkoholowych w bliższej i dalszej rodzinie sprawdziły się w 28 proc. przypadków;
• badanie wykazało, że starsze nastolatki (16–18 lat) częściej niż młodsze oczekują redukcji stresu jako efektu picia alkoholu, zwłaszcza te, które preferują unikowy styl rozwiązywania problemów. Ich oczekiwania wobec alkoholu są bardziej zróżnicowane i skonkretyzowane, gdyż częściej opierają się na zdobytych już doświadczeniach;
• wyniki badań ESPAD wskazują, że młodzi ludzie spodziewają się przede wszystkim pozytywnych efektów po wypiciu alkoholu. Badani w mniejszym stopniu spodziewali się negatywnych następstw picia, takich jak kac, złe samopoczucie, szkoda zdrowotna, zrobienie czegoś, czego będzie się żałowało. Wśród efektów pozytywnych najwięcej uczniów w wieku 15–16 lat wymienia poczucie odprężenia (18,2 proc.), a w dalszej kolejności – świetną zabawę (17 proc.), towarzyskość (15,5 proc.) i poczucie szczęścia (12,9 proc.) oraz zapomnienie o swoich problemach (12,8 proc.). Wyniki uczniów w wieku 17–18 lat nie różniły się znacząco. Starsi uczniowie w nieco większym stopniu niż młodsi koledzy spodziewali się następstw pozytywnych, a mniejszym – konsekwencji negatywnych.
• w 2019 roku odnotowano niewielkie korzystne zmiany – tendencję do zmniejszania się pozytywnych oczekiwań wśród młodszych i starszych nastolatków – nadal jednak były one wyższe niż oczekiwania negatywnych konsekwencji.

Jak zmniejszać pozytywne oczekiwania wobec alkoholu?

Wyniki badań wskazują na konieczność włączenia zagadnienia oczekiwań wobec alkoholu do działań profilaktycznych oraz zaangażowania rodziców, ponieważ ich zachowania mogą mieć znaczący wpływ na kształtowanie pozytywnych oczekiwań wobec skutków picia:

• wiele rekomendowanych programów profilaktycznych, jak „Unplugged” czy „Spójrz inaczej” (dla klas 4–6) ma na celu ograniczenie pozytywnych oczekiwań wobec alkoholu i promowanie postawy abstynenckiej;
• wszelkie formy edukacji młodzieży na temat skutków działania alkoholu (dyskusje, warsztaty, projekcje filmowe) mogą zmniejszać pozytywne oczekiwania wobec efektów jego użycia;
• ważna jest też edukacja rodziców, zwiększanie świadomości roli, jaką mogą pełnić w tworzeniu oczekiwań wobec alkoholu u dzieci i młodzieży oraz kształtowaniu właściwych postaw;
• aby dotrzeć do młodzieży z wiedzą na temat realnych skutków używania alkoholu, trzeba wyeksponować fikcję pozytywnych oczekiwań, zakładanych przez młodzież i wskazać na negatywne konsekwencje;
• dla zwiększenia zaangażowania nastolatków, warto zorganizować nastolatkom np. możliwość nagrania tematycznego filmu, który będzie zaprezentowany w szkole/szkołach i w społeczności gminy w ramach kampanii lokalnej;
• warto też zorganizować dla młodzieży warsztaty „Racjonalnych oczekiwań wobec alkoholu”, gdzie opierając się na technikach poznawczo-behawioralnych, elementach Racjonalnej Terapii Zachowań mogą być modyfikowane już wytworzone fałszywe przekonania, związane z używaniem alkoholu.

Ze względu na znaczenie pozytywnych oczekiwań nastolatków wobec alkoholu w przewidywaniu rozwoju zachowań problemowych, konieczne jest uwzględnienie tego zagadnienia w oddziaływaniach profilaktycznych, prowadzonych przez gminę.

Agata Sierota

Bibliografia

Bandura, A. (2007). Teoria społecznego uczenia się. PWN, Warszawa
Cierpiałkowska L., Chodkiewicz J. (2020). Uzależnienie od alkoholu. Oblicza problemu. Warszawa: PWN.
Maultsby M.C. Jr. (2013). Racjonalna Terapia Zachowania. Podręcznik terapii poznawczo-behawioralnej. Żnin: Wulkan.
Modrzyński R. (2025a). Pokonać uzależnienie. Praktyczne umiejętności dla osób zmagających się z uzależnieniem na podstawie terapii poznawczo-behawioralnej. Warszawa: Diffin.
Modrzyński R. (2025b). Pokonać uzależnienie. Podręcznik terapeuty. Poznawczo-behawioralna terapia uzależnień w okresie wczesnego zdrowienia. Warszawa: Diffin.
Okulicz-Kozaryn K., Borucka A. (1999). Pozytywne oczekiwania wobec picia alkoholu a konsumpcja alkoholu przez młodzież. Analiza koncepcji i przykłady badan. Alkoholizm i Narkomania, 1/34, 23-42.
Poprawa, R. (2015). „Skazani” na problemy. W poszukiwaniu osobowościowych uwarunkowań angażowania się mężczyzn w picie alkoholu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Poprawa R. (2019). Kwestionariusz Oczekiwanych Efektów Używania Alkoholu. Zmodyfikowana polska adaptacja. Polish Journal of Applied Psychology, vol. 16 (1), 8-26, http://www.pjap.psychologia.uni.wroc.pl/sites/default/files/2018/16/1/1/Ryszard proc.20Poprawa-2018-16-1-1.pdf (dostęp 19.12.2025)
Sierosławski J. (2020). Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z ogólnopolskich badań ankietowych zrealizowanych w 2019 r. Europejski program badań ankietowych w szkołach ESPAD. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii.
Sierota A. (2023). Stosunek rodziców do spożywania alkoholu a używanie go przez młodzież. https://kampanianazdrowie.pl/autor/agata-sierota/ (dostęp 30.12.2025)
https://programyrekomendowane.pl/ (dostęp 30.12.2025)